Onderhoud met Charl-Pierre Naudé

Foto deur Gerald Zorner

Foto deur Gerald Zorner

Alwyn Roux: Nuwe stemme 6 het pas in 2017 verskyn. Jy en Bibi Slippers is die samestellers. Voor watter uitdagings het jy te staan gekom met die saamstel van die bloemlesing?

Charl-Pierre Naudé: Die uitdaging is maar altyd dieselfde: om ’n stem wat talent het te eien, ráák te sien. Soms is ’n goeie nuwe stem toegegooi onder sy eie pretensie of hebbelikhede, of is dit selfs te subtiel om gou raak te sien. Die samesteller se taak is om sy radar so skerp soos ’n vlêrmuis s’n te kry.

Die tweede uitdaging is wat om te maak met die nuwe stem wat jy wel raaksien.

Daar was twee nuwe stemme, Angie Gallagher en Franco Colin, waaraan min skawing nodig óf moontlik was. Hulle was reeds ver genoeg ontwikkel. As ’n nuwe digter op daardie stadium is, is hulle reeds op dreef en jy as samesteller kom eintlik in die vaarwater. Die verlies hier is dat jy dalk ’n sterker bydrae kon gemaak het as jy hulle vroëer getref het. Die pluspunt is dat hulle jou amper nie nodig het nie. En tog, was dit wonderlik om wel die verlore skakel te help vind vir enkele van Franco se reëls. Sy poësie het ’n sterk serebrale kant en sulke gedigte is wonderlik as hulle slaag.

Wat betref die skawing self, elke nuwe stem vra om ’n ander soort raad of “ingryp” van die Nuwe Stemme-samesteller. Dit gaan afhang van wie die nuwe digter is.

Nuwe-Stemme-6-Omslag---JPEG

Alwyn: Hoe het jy te werk gegaan in die skryf van In die geheim van die dag (2005) en toe Against the light (2007) as Engelse vertaling?

Charl-Pierre: Enkele van hierdie verse het as “private gedigte” ontstaan, wat ek vir ’n meisie geskryf het. Hierdie spesifieke gedigte se eerste weergawes was in Engels. Ek het hulle toe in Afrikaans oorgeskryf, hoewel dit van die begin af vir my duidelik was dat daar ook ’n Engelse bundel sal wees. Sommige van die ander gedigte het toe spontaan in Afrikaans ontstaan. So dit het alles te doen met die skisofrenie van Suid-Afrikaan-wees.

Dit was ’n rare ervaring om “dieselfde” gedig in twee tale te sien gebeur: Dit gaan daaroor om die vorm van die gedig in die ander taal te vind; die ritmes en die skandering, dis dikwels anders in Afrikaans as in Engels.

Against the light

Hierdie bundel se gedigte is dikwels  “idee-gedigte”; die kern van die gedigte is ’n poëtiese idee – ’n bepaalde teenstelling, of ’n vergesig of ’n “gevoelskonsep” of ’n gebeurlikheid, of dit gaan oor ’n “herinnering” by die verteller –  en daarom is ook die meeste daarvan konteks-gedrewe, nie reëlgedrewe nie. Reëlgedrewe gedigte ontstaan dikwels reël vir reël, terwyl konteksgedigte voortborduur vanuit ’n vooraf ingevoelde “raam”, wat van die begin af “daar” is ( maar wat natuurlik ook kan verander soos wat die gedig geskryf word). Die woorde kom dan voort om dié liriese “raam” in te vul.

Dit gaan dus oor die ingewing, dán kom die woord. Met reëlgedrewe gedigte is dit eers die woord en dan die betekenis wat daaaruit groei. Antjie Krog se woordgedrewe gedigte in Mede-wete is hiervan ’n goeie voorbeeld.  (Ek oorvereenvoudig natuurlik nou ter wille van begrip, gedigte is ook soms ’n mengsel van reël – en konteksgedrewe impulse.) In reëlgedrewe gedigte kan jy enige of een van meeste van die reëls neem, en jy sal die gedig se struktuur daaruit kan aflei, die reël sal die struktuur bevat (’n goeie voorbeeld: Mede-wete). In die geval van konteksgedrewe gedigte, soos In die geheim van die dag meestal is, en ook in Al die lieflike dade, kan jy nie die poëtiese struktuur van die mededeling na die reël reduseer nie, want die elemente van die struktuur is oor die gedig as geheel versprei,  dus is die struktuur van die mededeling slegs uit die konteks afleibaar.

In die geheim van die dag

’n Ander onderskeid wat getref kan word wanneer ’n mens praat van onlangse gedigte in Afrikaans, soos byvoorbeeld aangetref in In die geheim van die dag, is die verskil tussen die liriese impuls en die narratiewe impuls. Aangesien ons hier per definisie praat van liriese gedigte, is wat ter sprake is die narratiewe impuls ín die liriese gedig.

Die liriese impuls is myns insiens geneig om die tyd-aspek te “vries”; dit borduur of “karring” op ’n gevoel of insig, en dit maak van kousale gegewens ’n “tydlose moment”. Die narratiewe impuls, daarenteen, werk wel met tyd en tydsverloop as integraal aan die liriek van die mededeling. Die liriese stolling gebeur op ’n ander manier. Dit gebeur onder meer deur middel van  die tyd-aspek, nie deur die tyd-aspek te vries of te stol nie of te minimaliseer nie.

’n Voorbeeld van ’n reëlgedrewe liriese digter uit ’n ander taal is Nederlands se Lucebert.

Ek dink twee gedigte van my wat die narratiewe liriese werking goed illustreer is “Die grond van die voorvaders” en “Twee diewe”. Oor laasgenoemde is al geskryf, so kom ons kyk na eersgenoemde.

In “Die grond van die voorvaders” is daar sprake van ’n stryd wat in die verlede op die grond plaasgevind het. Daar is twee verhale merkbaar, ’n liefdesverhaal en ’n politieke verhaal. Die “grond” is nie net die grond van die politieke erfenis nie, dis ook die “grond” van die geslagtelike liefde, die grond van almal wat voor jou liefgehad het; ’n gesogte grond, maar per definisie versteurd. Die twee geliefdes voel ’n onsigbare, dreigende krag aan, hulle voel gelyktydig verswelg deur en aangetrokke tot hierdie krag.  En dan gebeur iets wat hulle red. Die spil van die gedig is hoe die politieke verhaal ’n metafoor word vir die liefdesverhaal, spiëelbeelde van mekaar. By beide relase is ’n redding betrokke. (Ek was as digter in hierdie tyd nogal deur die beginsels van die WVK beïndruk. Sedertdien het my sienings van die WVK verander. Maar ek dink steeds die vergifnis-idee daar agter is ’n sterk beginsel.)

Die struktuur van hierdie narratiewe liriese gedig verteenwoordig myns insiens die narratiewe liriese vers in sy meer subtiele vorm. Elke gegewe van die narratief het ’n metaforiese, en soms ’n simboliese, bybetekenis. Ek noem een: “die hoë grond”. Dié frase is ’n sleutelgegewe in die gedig, dink ek.

Voorbeelde van konteksgedrewe narratiewe liriese digters op die wêreldtoneel is Yehuda Amichai (Hebreeus, Israel), Raymond Carver (Engels, VSA), en heelparty van Anne Carson se gedigte (Engels, Kanada). Hierdie is baie uiteenlopende digters, bygesê. Tomas Tranströmer (Sweeds), die Nobelpryswenner, is ook ’n goeie voorbeeld. Hoewel ek sou meen sy gedigte is ewe veel beeld-gedrewe.

Van groot belang by die konteksgedrewe narratiewe liriese gedig is die ontknoping, ’n sekere wending, meestal teen die einde van die gedig. Hierdie wending bly oënskynlik verduister in die res van die gedig (terwyl die reëlgedrewe gedig se uiteindelike wending van veel minder belang is, veel kleiner is, en min of meer sigbaar word in die res van die gedig, waar elke reël ’n wending in die kleine bevat).

Daar is al studies gedoen wat van my narratiewe gedigte saam bespreek met Antjie Krog en Loftus Marais se narratiewe gedigte, onder andere. Almal interessant. Die groot verskil tussen my en Krog is reeds hierbo genoem. Daar is ook verskille tussen my en Loftus se narratiewe aanslae. Die up front satiriese aanslag by Marais verwring die voorkoms van die gedigte op ’n bepaalde vooropgestelde manier, terwyl die narratiewe gedigte in In die geheim van die dag  ’n sekere deadpan, alledaagse voorkoms probeer handhaaf. Hierin stem hulle ooreen met sommige van Danie Marais se narratiewe liriese gedigte, hoewel daar weer ander verskille tussen ons twee bestaan, kennelik ’n fokus op die transendente by my en ’n soort weerlegging daarvan deur die sterk ondermaanse klem, by Danie Marais.

’n Opvallende verskil tussen Al die lieflike dade (ADLD) en my vorige bundels is myns insiens geleë in ’n groter klem op die aspek van beeldgebruik by ADLD; op die beeld-binne-die-gedig, byvoorbeeld. Die gedigte werk ook bietjie meer met ’n fokus op die onderfadelings, op die strofe, byvoorbeeld – as draer van ’n beeld-idee.

Al die lieflike dade

Alwyn: Jy het onlangs in die literêre joernaal Stilet 28 (1) vier gedigte van die Nederlandse digter K. Michel vertaal. Kan jy ons meer vertel van jou belangstelling in die digter K. Michel se werk en hoe jy te werk gegaan het om die werk in Afrikaans te vertaal?

Charl-Pierre: Ek het saam met K. Michel voorgelees aan huis van Geno Spoormans en Carina van der Walt in Tilburg. Die geleentheid is jaarliks by Die Wewershuisie te Tilburg. Voor dit het ek hom ontmoet deur Willem van Toorn, die Nederlandse digter en kritikus, en Alfred Schaffer, nog ’n Nederlandse digter.

Michel skryf nogal sintetiese verse, dis geheel en al sy eie “kopkosmos” daai. Hy is besig om allerlei idees oor skepping en die Skepping oor te dra, meestal intens ontluisterend, en jy moet die Nederlandse digkunsgeskiedenis ken om agter te kom watter sinspelings hy besig is om los te torring. Geno Spoormans het my vertel, anders sou ek Michel se gedigte vereenvoudigd verstaan het. Die paradoks is hulle IS eenvoudige gedigte. Maar veel minder eenvoudig as die eenvoud self, as jy my weerspreking volg. Michel is nogal ’n anti-intellektuele digter – op sy beste is dit ’n waardige posisie om in te neem – ek is presies die teenoorgestelde – en terwyl ek saam met hom om ‘n tafel gesit en vertaal het, het hy soms vir my gegrinnik,  asof hy sê: “Hou nou gerus op om so diep te kyk, man, dis alles oppervlak, dis net gedigte … “ Dis dan wat ek onwillekeurig nog dieper wil kyk. K. Michel is ’n man wat maklik grinnik.  Ek moes elke nou en dan afkyk om seker te maak my broek het nie afgeval nie. Hulle maak nie meer gordels soos in die ou dae nie. En, nou ja, Michel is ‘n man wat maklik grinnik, soos ek sê.

Die verfynings van daardie vertalings het ek en Geno Spoormans oor Skype gedoen, hy in Tilburg en ek wat in Berlyn sit. Dit was somer in Berlyn se strate, en ek het op ’n kol my studeerkamerlig afgeskakel om die hitte te verminder. Dus was dit net ek en die flikkerende ge-Skype voor my. (Ek het wel ’n leeslampie aangehad, anders sou Geno my nie van so ver weg kon sien nie.) Die venster was oop en ’n bries het ingewaai. Charlottenburg-stasie se treine het elke dan en wan verbygedreun. Ek en Nicky, my vrou, het in dieselfde woonstel gebly as die filmmaker Jim Jarmusch toe laasgenoemde in Berlyn woonagtig was in die jare tagtig (rondom 1986). So, Jarmusch moes dikwels op dieselfde balkonnetjie gestaan en uitkyk het; wat ’n pragtige straat, Windscheidstrasse; en ek sweer hy moes Charlottenburg-stasie se treine op ’n kassetjie opgeneem en in sy rolprent Mystery Train gebruik het, want dit is presies dieselfde tydsintervalle van treine wat kom en gaan (Jarmusch se fiktiewe treine was  in  Memphis, Tennessee, die plasing van die rolprent). Nou kyk, jy kan my nie vertel dat jy Deutsche Bahn-tydsintervalle op elke plek op aarde vind nie. Dis fokken spesifiek. Maar dit daar gelaat. Wat ek eintlik wil sê: Dit was ook somer in een van die gedigte van Michel wat ons vertaal het. Is ek reg? Ek het nog nie my Stilet in ontvangs geneem nie, daar is nog vertalings wat ons gedoen het, maar ek onthou die gevoel van sinergie tydens die vertaalproses: die somer, en die somer. Ek dag jy sal belangstel in die stukkie useless information.

Alwyn: Watter digters se verse lees jy graag en watter digters beskou jy tans as toonaangewende digters?

Charl-Pierre: Dit gaan afhang watter area van die digkuns ons oor praat. Dis ’n moeiliker vraag om te beantwoord as bv.: Wie was die toonaangewende na-oorlogse Europese digters, of Sestigers. Daar is ’n kakofonie van tone daarbuite, en almal van hulle word “aangegee”.  Ek hou van verskillende digkunste vir dit wat hulle is. Op verskillende tye het ek van verskillende digters gehou. Ek sou myself nie as meer belese in die digkuns beskou as enige van my tydgenote nie. Maar ’n goeie bundel kan my omtik, hoor. Op my leeslys staan volgende Johan Myburg se nuutste digbundel, Uittogboek.

Toonaangewende digters? Ek dink Alfred Schaffer se Mens.dier.ding is redelik toongewend. Ek dink die Duitse digteres Sylvia Geist is hermeties besonders en beeldend roerend. Ek dink ’n na-oorlogse digter soos Paul Celan is baie goed, maar weens sy politieke beduidenis, wat weliswaar baie beduidend is, waarskynlik effens oorskat. Ek dink die digteres Ulrike Draesner doen interessante dinge met die tema van historiese geheue. Een van my gunsteling oorlogse/ na-oorlogse digters is die Oos-Duitse Johannes Brobowski. Ek kan in hierdie trant voortgesels. Ek verneem onlangs van die bestaan van ’n baie besonderse Oostenrykse digteres, Christina Lavant, gestorwe, en raar. Daar is name wat stelselmatig uit die geskiedenis na vore tree as groots, wat bittermin te doen het met tyd en historiese plasing. Hulle oorskrei beide. Dit neem tyd vir sulke name om aan te meld. Terloops, ek hou baie van Miroslav Holub (Tsjeggies) se gedigte. Die Nederlandse vertaling, De geboorte van Sisyphus, is die beste. Schaffer was interessant genoeg die redakteur van die publikasie by Bezige Bij destyds.

Alwyn: Is daar ’n mark vir Afrikaanse gedigte wat na Engels vertaal word?

Charl-Pierre: Dis ’n kontensieuse punt. Die plaaslike Engelse digkuns is baie in sy eie reflekse opgetrek, en kom jy uit ’n ander hoek, wel dis soos om by ’n partytjie van ’n spul outiste op te daag. Hels interessant hoor, maar probeer nou gesels? As jy hallo sê dan word jy aangekyk of jy iemand se sonbril probeer steel het. En dít lánk ná sononder. Ek meen, waddefok? Dit beteken nie die ouens kan nie ook gaaf wees nie, mens moet net jou deel doen en in die verbygaan ’n ietsie in die punch strooi. Dis ’n inkennige lotjie. Alan Finlay en Nadine Botha tel onder my bedeesde gunstelinge. Botha is baie eksperimenteel beeldend, sy is onnodiglik onbekend. Finlay is ook as samesteller en voormalige redakteur van New Coin bekend.

Dan is daar die “swart tradisie” in Engels. Hier staan een vir my uit: die woordgees Vonani Bila. Bila skryf in Engels sowel as in XiTsonga en Sepedi. Wat min mense weet is dat hierdie man onlangs ’n werkstaak voltooi het wat hom rondom vyf-en-twintig jaar geneem het, as ek reg verstaan. Hy het ’n verklarende woordeboek vir sy moedertaal saamgestel, die eerste so ’n woordeboek vir sy taal,  wat glo so dik is soos die muur van ’n Middeleeuse klooster. Dis die soort stille heldedaad wat verrig word in donker Afrika.

Ek dink daar is ’n argument voor uit te maak dat daar ’n noodsaak is vir Afrikaanse gedigte om in Engels vertaal te word, omdat Engels die vernaamste deurgangspoort na ander tale is. Maar noodsaak en mark is nie dieselfde ding nie.

Alwyn: Jy is tans besig met die skryf van ’n proefskrif in die filosofie. Waarom juis die filosofie? En waaroor handel jou studie?

Charl-Pierre: Ek het nog nie begin skryf daaraan nie. Ek lees nog. Ek werk op Arbeit am Mythos deur Hans Blumenberg. (Work on Myth is die Engelse weergawe wat ek lees.) Ek hoop om eendag dié baksteen ook in Duits te lees. Blumenberg is ’n filosoof van die geskiedskrywing, dus skryf hy ook uitgebreid oor die kunste en letterkunde. Filosofie is ’n soort “aanvoorwerksterrein” waar jy die afkoms kan gaan leer ken van die inhoude waarmee jy daagliks omgaan. Alles het ’n afkoms. En dis waarom filosofie vir my belangrik is.

En filosofie verskil op ’n kardinale plek van die digkuns: Dit probeer objektief wees. Wat ’n lieflike, verlore strewe! (niemand weet dit beter as juis filosowe nie.)  Sweet people. Ek kry sommer trane in my oë (en koop nog ’n filosofie-boek). Ja, die filosowe … ek weet te min van hulle … daarom beplan ek om my doktorsgraad daarin te doen.

Alwyn: Ek dink aan die spreker se uitspraak in die gedig “Wetenskap” uit Al die lieflike dade (2015) –

God. Wetenskap. Die liefde.
Die een behoort die ander
meer gereeld te sien.

In watter verhouding staan die poësie vir jou ten opsigte van die wetenskap?

Charl-Pierre: Dis ’n wonderlike vraag! Dis onder meer waaroor Blumenberg se dikke knewel van ’n boek, wat ek sou vertaal as “Miteswerk”, handel. Wetenskap en religie en kuns, hulle is almal modusse van die weet. Almal belangrik. Almal verskillend, maar oorvleuelend. Die poësie is ook ’n vorm van “weet”, en waarskynlik die mees intens subjektiewe manier. Wetenskap, weer, wil mos alles bewys. Dis sy manier. O gonna, hy wil net bewys. Probeer nou enige iets met ’n gedig “bewys”? Jy kan “wys”, ja, maar nooit “bewys” nie.

Alwyn: Is jy tans kreatief besig? Is daar sprake van nuwe verse? Moontlik ’n nuwe bundel?

Charl-Pierre: Ek was kreatief besig gewees hierdie jaar. En ek beoog ’n nuwe roman. Ou roman? Oukei, laat ek vertel: Ek het ’n romannetjie gepleeg, en die outjie verskyn in Junie by Tafelberg. Ek het nog een in gedagte.

Interview with Małgorzata Drwal

Alwyn Roux: Jy is tans ʼn dosent in die Departement van Nederlands en Suid-Afrikaanse Studies by die Adam Mickiewicz Universiteit in Poznan, Pole. Sal jy ons meer vertel van die voorgraadse en nagraadse kursusse wat tans by die departement aangebied word?

Małgorzata Drwal: Our Department offers full BA and MA Dutch studies programmes, as well as South African BA specialisation within the English studies programme – and in this respect we are unique because we are the only academic centre in Poland offering this specialisation. We teach quite a broad spectrum of subjects, ranging from intensive language courses to literature, cultural studies or linguistics. Those who choose South African specialisation learn Afrikaans; furthermore we focus on cultural studies, where our students learn about geography and history, folklore, popular contemporary culture, film but also business and economy. Naturally, there is a module on literature created in South Africa, both in Afrikaans and in English. Our aim is to present South Africa as a melting pot of cultures, a country with its complexity and richness.

When it comes to the Dutch studies programme, our ambition is to balance tradition on one hand and our modern times and their challenges on the other hand, so our curriculum is diverse. Besides, of course, Dutch as a foreign language module, we offer courses on culture and literature of the Low Countries, and at the same time we focus on translation – both literary and non-literary translation, and language in the context of business and economy.

Alwyn: Jy hou jou besig met verskillende tale en letterkundes soos byvoorbeeld die Suid-Afrikaanse, Nederlandse en Engelse letterkundes. Waar het jou belangstelling in die Suid-Afrikaanse studies begin? Watter raakvlakke vind jy tussen die tale en letterkundes?

Małgorzata: My road to South African literature was not the shortest one, since it led via English and then Dutch. My first choice was English, which is probably not surprising since the language is so ubiquitous. I was overwhelmed by the richness of English literature. I’ve always liked the sound of the language, so different from Polish which has many rustling sounds and excessive – one might think – concentration of consonants. I like the structure of English which, being a Germanic language, is totally different from Polish – a Slavic langauge with a complex and irregular grammar. English seemed so logical and almost mathematical when campared with my mother tongue. English is a language which allows to look at different worlds; literature created in this language is so diverse because it is created in many countries with their various histories and peoples with their various sensibilities. I discoverd how reading and writing in English made me think and comprehend reality in a different way than I’m used to in Polish.

During my third year of BA in English literature I started studying Dutch because I just wanted to learn a new language – but a language less common, from my Polish perspective, than for example German or French. That was pure curiosity. And I began to like Dutch with its guttural sounds. Compared to the smooth flow of English, it sounds as if it was all sharp egdes. And the ability to read texts in Dutch opened for me one more gate to access other worlds. Even though I’m aware that my way of grasping these other worlds is imperfect and burdened with my Slavic, Central European perspective.

I wrote my MA in English on Victorian literature, where the social aspect is obviously quite prominent. I focused on how literature utters criticism by means of metaphors and textual devices. During my Dutch studies I attended courses in colonial literature and an introductory course to Afrikaans and South African literature and culture. The instructor was professor Jerzy Koch who later became my PhD advisor. So it was prof. Koch who encouraged me to focus on South Africa, more specifically to combine my interests and background as an English and Dutch studies graduate. The result was my PhD project on women life writing from the period of the Anglo-Boer war.

When it comes to what I think that links all those languages and literatures – it is that they open my mind to different perspectives. I was approaching South Africa gradually, first through English, then Dutch, finally through my rather imperfect grasp of Afrikaans, basing mostly on written texts and applying my perception of them as mechanisms and structures, puzzles to decipher. All these langauges force me to think and read in a different way, less automatic, more conscious. I am aware of my foreign, tentative way of interpreting South African literature and cultural phenomena. My perspective is mediated; metaphorically speaking, I look through my Central European eyes with Dutch and English glasses.

Alwyn: Sal jy meer kan uitwei oor jou eie navorsing, veral betreffende jou PhD-tesis?

Małgorzata: My PhD thesis focused on personal writings referring to the Anglo-Boer war. More specifically, I dealt with diaries and memoires written by Boer women and published in English, Dutch and Afrikaans. What I found most interesting was what happened to a personal text when it was published, the process of transcending the personal sphere and the fact that once published no text is any longer personal. How does it happen that a text written to relieve personal trauma becomes a product of the times it which it is published, and why is it so easy for a personal life story to be appropriated for propaganda or official history making?

In my work I chose three texts to discuss in detail: Met die boere in die veld by Sarah Raal, Tant Miem se kampdagboek by Maria Fischer and The Kappie Kommando by Johanna Brandt. All those texts have histories of publications, i.e. they have been published several times in changed editions or translations. I found it particularly interesting that the interpretation of the same text can dramatically change depending on the historic moment of publication, and the political and cultural background of the reader – so on circumstances which lie beyond the intention of the author. To discuss those changing interpretations I focused on paratexts. Such elements as prefaces or introductions, footnotes, dedications, illustrations and even the title – especially when translated – function as mechanisms which influence the reading process, and which evoke given associations in various interpretive communities. I analysed those various paratextual elements to illustrate how they guide one’s reading of a book so that it matches the ideology which is in fashion at a given moment.

tant-miem-e1496390998459.jpg

Alwyn: By die ALV-kongres in 2016, het jy ʼn referaat gelewer met die titel, “Een vertaalde tekst en een vertaalde ideologie: de Amerikaanse Jezus-socialist in Zuid-Afrika. Hulle Noem my Timmerman van Upton Sinclair in het vakbondstijdschrift Die Klerewerker/The Garment Worker“. Sal jy ons meer kan vertel oor die vakbondtydskrif en die tydvak waarin dit verskyn het?

Małgorzata: The first issue of Die Klerewerker/The Garment Worker appeared in October 1936 and I focus on its editions till 1950s. As the title suggests, it was a bilingual magazine and an official organ of the Garment Workers Union from the 1930s on. In that time it were mostly women who worked in clothing industry in Johannesburg, most of them in fact migrated to the city in search of employment. Since the working and living conditions were very poor and those women were simply exploited, the GWU’s aim was to instruct workers in their rights and teach them how to fight for them, and in practice, to spread the idea of socialism. Each issue of the union’s magazine consisted of a section in English and in Afrikaans running back to back. The English texts discussed current issues of the union, there were e.g. reports from meetings or negotiations with factory managers. The Afrikaans section focused mainly on culture and there were literary texts such as poems, songs, theatre plays, short stories, most of which was originally written in Afrikaans by the women workers-activists, but among them I came across an Afrikaans translation of the novel by Upton Sinclair They Call me Carpenter.

TheyCallMeCarpenter

Alwyn: Die fokus van die referaat het onder andere gehandel oor die vertaling van die Amerikaanse roman van Upton Sinclair, getiteld They Call me Carpenter (Hulle noem my Timmerman). Sal jy ons meer vertel van die wyse waarop die vertaler van die teks, Hester Cornelius, gepoog het om die buitelandse ideologie van sosialisme aan die fabriekswerkers in Suid-Afrika bekend te stel? Die skakel tussen sosialisme en Christendom is veral interessant. Sal jy ons meer vertel van die ver-taling van die ideologie (sosialisme) in religieuse terme van Christendom.

Małgorzata: The novel They Call me Carpenter is in fact a rewriting of the history of Jesus set in America of the 1920s, so in a sense it is a translation. In the book Jesus wanders through the modern Western City and – just like in the Bible – he preaches before crowds and heals the sick, and sympathises with poor, exploited workers. Upton Sinclair wrote the book to protest against abuses in America in the Progressive Era, but he drew upon an older literary tradition originated in England. Industrialisation and exploitation of workers in the late 19th century served as a background for a series of rewritings of the life of Jesus. Authors realised that if Jesus lived in their, modern times, he would be a working man, a proletarian and a socialist who loves the poorest and the abused, and believes that all poor workers must unite to oppose capitalists – the embodiment of evil.

Factory workers in South Africa were mostly people coming from countryside, strongly attached to traditional values represented by religion and family farm, distrustful of foreign ideas, such as socialism. Socialism was a new ideology offering them a way out of poverty, so their values had to be adjusted to the changed situation of an industrialised city. Activists of the Garment Workers Union, such as Hester Cornelius, had to overcome the reluctance of workers and literary forms published in their magazine seemed to be an effective tool to achieve this end. The reader – a woman working in a factory – could easily notice a parallel between the story of Jesus in America and her situation in the 1940s in Johannesburg. What is most important is that this reader is familiar with the biblical story of Jesus, recognizes it as belonging to their own tradition and realises that ideology of socialism stems from Christianity – they are both based on love and equality of all people. So literature served as a bridge which made it possible to link traditional Christian values with new values of socialism.

Alwyn: Watter Poolse digters of skrywers sou jy graag in Afrikaans wou lees?

Małgorzata: Stanisław Lem – especially his The Cyberiad (in Polish Cyberiada) or Fables of Robots (Bajki robotów). These are collections of grotesque science-fiction short stories, but there is a lot of humour and philosophy. Lem’s approach to the language is very creative and playful – with lots of neologisms and puns, so I imagine that translating Lem is a real challenge. Lem’s books have been translated into many languages, but I am not aware of any translations into Afrikaans.

To illustrate the ingenuity of Lem and the difficulty the translation of his works entails, here is a passage from The Cyberiad about a machine that generated poetry. In the Polish original the machine was requested to write a poem of no more than six lines, the topic being cybererotica, music, black people, betrayal, incest and tragedy. Futhermore the verses have to rhyme and every word must begin with the letter c.

Here’s the Polish version

“Cyprian cyberotoman, cynik, ceniąc czule
Czarnej córy cesarskiej cud ciemnego ciała,
Ciągle cytrą czarował. Czerwieniała cała,
Cicha, co-dzień czekała, cierpiała, czuwała…
…Cyprian ciotkę całuje, cisnąwszy czarnulę!!”

The author of the English translation, Micheal Kandel, had to be very inventive and here is the result:

“Just a minute,” said Klapaucius, annoyed. He was trying to think of a request as difficult as possible, aware that any argument on the quality of the verse the machine might be able to produce would be hard if not impossible to settle either way. Suddenly he brightened and said:

“Have it compose a poem — a poem about a haircut! But lofty, noble, tragic, timeless, full of love, treachery, retribution, quiet heroism in the face of certain doom! Six lines, cleverly rhymed, and every word beginning with the letter S!!”

“And why not throw in a full exposition of the general theory of nonlinear automata while you’re at it?” growled Trurl. “You can’t give it such idiotic — ”

But he didn’t finish. A melodious voice filled the hall with the following:

“Seduced, shaggy Samson snored.
She scissored short. Sorely shorn,
Soon shackled slave, Samson sighed,
Silently scheming,
Sightlessly seeking
Some savage, spectacular suicide.”

The poem is much different but I think that it retains the absurdist character of the original. I would love to read an Afrikaans version of it.

(Here’s more about this passage: https://medium.com/@mwichary/seduced-shaggy-samson-snored-725b5a8086d9#.j9tntyxj1)

Onderhoud met Hendrik Jansen

Alwyn Roux: Hoe het u betrokke geraak by die vertaling van Deneys Reitz se Kommando –van Perde en Manne (2013) en Willie Steyn se Die groot Boere-ontsnapping (2015)?

Hendrik Jansen: Trevor Emslie, praktiserende advokaat, emeritusmedeprofessor aan die Universiteit van Kaapstad, en redakteur en hoof van die Kaapse uitgewer, Cederberg, het my ’n kopie van ’n vertaling van Commando deur Deneys Reitz in Afrikaans gegee om te lees. Dit is in 1932, ’n jaar voor die Bybel in Afrikaans verskyn het, gepubliseer. Uit die aard van die saak was dit argaïes en vol foute. Uit die gesprek wat daarna gevolg het, het die plan gekom dat ek ’n vars, moderne vertaling uit die oorspronklike Engels sou doen wat Cederberg dan sou uitgee.

Wat Willie Steyn betref: Die familie van die skrywer (Petrovna Metterlekamp) het die oorspronklike Hollandse manuskrip vir Trevor Emslie van Cederberg gegee en hom gevra om dit in Engels uit te gee. Emslie het ingestem, maar ook besluit dat, as dit in Engels uitgegee sou word, dit ook in Afrikaans moes verskyn. En hy het my gevra om die Afrikaanse vertaling uit die oorspronklike Hollands te doen.

Alwyn: Hoe het u te werk gegaan om Die Groot Boere-ontsnapping vanuit die oorspronklike Hollands na Afrikaans te vertaal? Watter spesifieke uitdagings het die vertaling van die teks aan u gestel?

Hendrik: Die Boere se taalgebruik ten tye van die Boereoorlog was sekerlik nou verwant aan die Afrikaans soos ons dit vandag nog gebruik; tog was hulle skryfwyse steeds in die Hollandse taal, maar tot ’n groot mate reeds afgewater en makliker verstaanbaar. En dan is daar Van Dale, die Nederlandse woordeboek, wat van hulp was by onbekende woorde en uitdrukkings.

Vir my is die uitdaging van ’n vertaling uit ’n ander taal na Afrikaans die volgende: Vir die oorspronklike skrywer om iets of dinge in Afrikaans te beskryf, hom/haar Afrikaans te hoor praat en hom/haar in Afrikaans te laat dink.

Alwyn: Het die vertaling van die Engelse Commando ander uitdagings gestel as die van die Nederlandse Die groot Boere-ontsnapping?

Hendrik: Uiteraard is Kommandovan Perde en Manne uit Engels vertaal en Die Groot Boere-ontsnapping uit Hollands. Elke taal het sy eie idiomatiese uitdrukkinge, segswyses en taalgebruike, en my uitdaging is/was om die vertellinge, beskrywings en gedagtes in Afrikaans weer te gee soos dit in die oorspronklike Engels en Hollands tot uiting gekom het; onder andere om die korrekte Afrikaanse uitdrukkings of beskrywings te kies om die gepaste stemming en gemoedstoestande soos vreugde, smart, vrees, woede, ontroering, ensovoorts, weer te gee.

Alwyn: Die Groot Boere-ontsnapping het ook op ’n ander manier as deur die teks “lewend” gebly. Willie Steyn het sy jongste seun na die Russiese skeepskaptein wat hom uit die see gered het, vernoem. Vertel ons asseblief meer van dié storie agter die storie.

Hendrik: Willie Steyn het sy jongste seun na Vladimir Petroff Kissimof, die Russiese skeepskaptein, Vladimir Petroff, vernoem. Vladimir Steyn se dogter, Willie Steyn se kleindogter, is Petrovna Metelerkamp en haar dogter is Mila Petrovna. Petrovna Metelerkamp het haar oupa se storie kortliks aan Trevor Emslie vertel en hom toe uitgenooi om die Hollandse manuskrip te laat vertaal en uit te gee. Alhoewel hy die storie geken het, het hy in vervoering en woordeloos na Petrovna se weergawe van haar oupa se storie geluister. Die kans dat hy dit nie sou uitgee nie, was nul.

Gedurende die dertig/veertiger jare van die vorige eeu het ’n sekere Visagie ’n avontuurverhaal: Terug na kommando – avonture van Willie Steyn en vier ander krygsgevangenes, die lig laat sien. Dit is herhaaldelik herdruk en is as ’n leesboek vir skole voorgeskryf. Willie Steyn se teks het geen erkenning hiervoor ontvang nie. Sonder om verder oor die saak uit te wei, noem ons net dat Petrovna aan Emslie gesê het dat die naam “Visagie” nooit in haar huis gebruik word nie.

Alwyn: U is kennelik geïnteresseerd in die vertaling van geskiedkundige tekste na Afrikaans. Waarom júís hierdie tekste na Afrikaans vertaal?

Hendrik: Trevor Emslie was in my eerste matriekklas in 1968 by St Stithians College waar ek in 1967 as onderwyser in Afrikaans aangestel is. Ná die verloop van omtrent veertig jaar het ons mekaar weer ontmoet waar ek toe kennisgemaak het met ’n hoogs aangeskrewe advokaat, professor aan die Universiteit van Kaapstad en die uitgewer van talle boeke as die hoof van Cederberg-uitgewers. Met verloop van tyd het ons mekaar weer leer ken en ’n wonderlike vriendskapsband het tot stand gekom.

Ons het heelwat in gemeen, o.a. die liefde vir boeke en goeie stories en ook van stories met ’n Suid-Afrikaanse agtergrond. Emslie het onder andere ’n bewondering vir Leipoldt en Deneys Reitz en Herman Charles Bosman se stories, en hy beskou himself as ’n Engelse Boer. Na amper veertig jaar as ’n Afrikaansonderwyser by Engelse skole, is vertaling van Engels na Afrikaans amper tweede natuur vir my. My genoemde vertalings het uit Trevor Emslie se behoefte om ook Afrikaanse letterkunde te publiseer, gespruit.

die-groot-boereontsnapping_20151109_0001

Alwyn: Op dié punt sou mens seker kon vra hoe die studeerkamer van ’n vertaler lyk. Watter boeke/hulpmiddels is onontbeerlik vir die vertaler?

Hendrik: My een muur bevat al my geliefkoosde leesstof versamel deur die jare. Daar is naslaanboeke, biografieë, bekende name wat my daagliks dophou met ’n frons of ’n glimlag, en nuttelose skatte wat iemand eendag seker in die rommelmandjie gaan gooi. Ek en my rekenaar op my lessenaar is nooit alleen nie. Ek is omring deur HAT, Afrikaanse woordelys en spelreëls, Pharos se Tweetalige Woordeboek, Sinonieme en Verwante Woorde deur die Buro van Wat, Oxford Pocket English en Chambers’s Etymological Dictionary wat nog aan my pa behoort het, en ander naslaanboeke wat soms die wa deur die sloot kan help soos Barnes se Afrikaanse Grammatika vir Engelssprekende Leerlinge. My uitsig deur my studeerkamervenster oor die baai na Mosselbaai span die kroon.

Dit mag interessant wees om hier te noem dat ek en Trevor Emslie ’n posduif het wat gereeld op vlugte tussen Mosselbaai en Kaapstad diens doen. Na ek ’n werkstuk voltooi het, neem onse duif dit in ’n oogwink na Trevor wat dit dan proeflees en aanbevelings voorstel. Hierna vat die wagtende duif terug koers Suid-Kaap toe en nie lank daarna nie vlieg hy weer Kaap toe met ’n glimlaggende imoji saam met hom – nou is ons reg vir publikasie. Hoe dit ookal sy, op hierdie manier “merk” Trevor die werk van sy ou skoolonderwyser.

Alwyn: Watter ander onderwerpe is vir u interessant om te lees?

Hendrik:
Ek lees wyd of liewer, ek probeer so doen of het so gedoen, maar deesdae verwyl ek my tyd op die gholfbaan, doen bietjie tuinwerk, hou van rondspeel in die kombuis en lees koerante van voor tot agter en kyk met ’n kieskeurige oog na TV. Biografie en historiese romans vind ek interessant, maar duimgesuigde stories verveel my gou.

Alwyn: Met watter vertalings is u tans besig?

Hendrik: Een van die hoogtepunte wat my amper daagliks besig hou, is die vertalings vir “Kaapse Rebel”. Trevor Emslie het twee jaar gelede die blok begin wat gereeld elke Donderdagoggend op die Wêreldwye Web verskyn. Dit is ’n poging om die vlam van die beste Suid-Afrikaanse en ander stories hoog te laat brand. Dit verskyn in Engels en Afrikaans, en dis hier waar ek my bydraes lewer. Dit is byvoorbeeld ’n aangename uitdaging om oom Schalk en die ander manne in Jurie Steyn se voorkamer, wat ook as Marico se poskantoor diens gedoen het, Afrikaans te laat praat. Ons glo dat dit ’n bevredigende verryking van ons taal is. Tot op hede het ons reeds omtrent ’n honderd en vyftig Kaapse Rebelstories die lig laat sien. Dit is gratis om by Kaapse Rebel (caperebel.com) aan te sluit, en ons “joiners” ontvang elke week ’n storie in Afrikaans en Engels.

Verder vertaal ek op die oomblik No Outspan, die derde boek in Deneys Reitz se trilogie Adrift on the Open Veld, wat Emslie ook gepubliseer het. Ek behoort so halfweg deur die jaar hiermee klaar te wees, en ná ons dit geproeflees het, behoort dit teen die einde van die jaar op die rakke te wees.

Onderhoud met Marlise Joubert

Alwyn Roux: Sal jy asb. meer agtergrondinligting gee oor die aanvanklike idee om die vertalingsprojek van in a burning sea (2014) te begin?

Marlise Joubert: Ek was in 2006 op ʼn besoek oorsee en ʼn week lank in Boedapest. Ek het die allerwonderlikste boekwinkels daar ontdek en teruggekom met ʼn swaar tas vol digbundels, almal natuurlik vertalings van Hongaarse digters, asook vele ander digters uit verskillende Europese lande. Dit het vir my gevoel asof daar haas geen land is wat nie sy vertalings na Engels het van hulle digters het nie. Digters waarmee ons hier nooit voorheen in aanraking sou kom, as dit nie was vir hierdie vertalings  nie. Die vertaalkunde beklee ʼn uiters belangrike posisie oorsee en word natuurlik as voltydse beroepe bedryf. Dis hier waar ek skielik besef het, dat ons eie vertalings van die Afrikaanse digkuns veral, omtrent geen bestaansreg of sigbaarheid het nie! Behalwe by monde van enkele vertalings van ons bekendste digters soos Breytenbach en Antjie Krog.

Omdat ons ook ʼn groot aantal oorsese besoeke op die webblad ontvang, het ek later weer daaraan gedink dat daar nie werklik ’n behoorlike bloemlesing met vertalings is wat spesifiek ons kontemporêre digters insluit nie. Nie in Engels of Nederlands nie. Nie oorsee of plaaslik nie. Tog is daar oor jare heen ’n baie groter belangstelling in Afrika, Suid-Afrika en Afrikaanse studies – byvoorbeeld dinamiese Afrikaanse departemente by universiteite in Poland, Wene en Moskou, asook enkeles in Nederland en België. Dus het ek gedink dat dit ’n goeie investering sal wees om so bloemlesing op die been te bring, juis vanweë die uniekheid en hoë kwaliteit van ons Afrikaanse digkuns tans, wat net so goed vergelyk as baie ander lande. Daar was wel ’n artikel wat ’n volledige oorsig oor ons digkuns gee deur prof Louise Viljoen wat ’n hoofstuk vorm in SA Lit – Beyond 2000, saamgestel deur Michael Chapman  (uitgegee deur University of KwaZulu-Natal Press, 2011). ’n Langer essay is hieroor gepubliseer in 2012 en op ons webblad geplaas:

http://versindaba.co.za/2012/01/30/louise-viljoen-of-chisels-and-jackhammers-afrikaans-poetry-2000-2009/.

Ek dink dat sedert demokratisering ons Afrikaanse digkuns goed gevestig geraak het as een van die mees gerekendes in die Suid-Afrikaanse letterkunde en multi-linguale samelewing. Die noodsaaklikheid om ʼn groter verskeidenheid van ons digters oorsee en ter plaatse bekend te stel, lê dus juis daarin om so ʼn versameling van vertalings byeen te bring om ’n gaping en behoefte ter plaatse en in die internasionale wêreldletterkunde te oorbrug. Hoewel hierdie bloemlesing ook ʼn waardevolle bron sal wees vir akademici en taalnavorsers, was die hoofdoel tog maar om meer poësielesers hier en veral in ander lande te werf vir ons digters en wat ʼn groter deelname hopelik sal bewerkstellig aan oorsese belangstelling.

burningsea_omslag

Alwyn: Die projek is omvangryk en bevat Engelse vertalings van 30 Afrikaanse digters. Waarom het jy besluit om te fokus op hierdie digters se werk?

Marlise: Ek het ʼn klompie digters gekies wat ek gedink het in die versameling opgeneem moet word en vir hulle gevra of hulle sou wil deelneem aan die vertalingsprojek. Die entoesiasme waarmee die projek verwelkom is, was oorweldigend. Nie alle digters kon betrek word nie. Ek moes sekere riglyne opstel. Eerstens wou ek nie ʼn versameling hê waarin 100 of meer digters in opgeneem word nie, want dan moet mens outomaties afskaal met die gedigte per digter. Om net een gedig dan van elkeen te kies, sou ook geensins verteenwoordigend wees van ʼn spesifieke digter se werk en styl nie. Ek het dus besluit op 10 gedigte in Engelse vertalings, waaruit André P. Brink dan later vier, vyf of meer gedigte volgens sy oordeel kan kies sodat daar minstens ʼn groepie gedigte per digter kan verskyn in ʼn versameling. Hierdie keuse het nie berus op ʼn waardeoordeel nie of die aantal bladsye wat ʼn digter dan kwansuis sou verdien nie. Uiteraard sou die lengte van die gedigte per digter ook die aantal bladsye bepaal!  ʼn Kort gedig is ook nie noodwendig minder belangrik of swakker as ʼn lang gedig nie.

Die ander riglyn was dat dit almal kontemporêre digters sal wees wat dan in ʼn bepaalde tydperk minstens 2 tot meer bundels die lig laat sien het as publiserende digter by ʼn gevestigde uitgewer. Ek het debute en selfpublikasies buite rekening gelaat. Die tydperk was dus 2005 tot 2011. Op die ou end het dit uitgewerk op 30 digters. Elkeen kon 10 gedigte van ʼn eie keuse lewer om vertaal te word.

Alwyn: 9 vertalers was by die vertaling van gedigte betrokke. Sal jy meer kan vertel oor die vertalers en hulle betrokkenheid by die projek?

Marlise: Ja, dit was vir my belangrik dat die vertaler en digter ten nouste moes saamwerk tydens die vertaalproses. Ek het van ons heel bekendste en vernuftigste vertalers in Engels genader. Vertalers kon kies watter digters hulle wil vertaal. As die digter nie tevrede was met die vertaler nie (wat in twee gevalle wel gebeur het) sou ek iemand anders voorstel. Sommige vertalers het natuurlik meer tyd tot hulle beskikking gehad en kon meer digters akkommodeer, terwyl ander net vir ʼn paar kans gesien het. Die digters het ook self besluit watter gedigte hulle wil voorlê vir die projek. Op dié manier is enige moontlike konflik oor keuses uitgesluit. Die digter moes absoluut tevrede gewees het met die vertalings en daarom het vertaler en digter nou saamgewerk. Daar was natuurlik ander digters wat hulle eie gedigte kon vertaal, of reeds oor vertalings beskik het. Andre P. Brink moes deur meer as 300 vertaalde tekste werk. Die gedigte wat oorgebly het, het natuurlik ook intussen ʼn plek gevind en is in ons vertaalkamers op Versindaba gepubliseer. Géén van die vertalings het dus heeltemal verlore gegaan nie.  Die idee hieragter is dat ʼn bepaalde leser wat vir die eerste keer via die bloemlesing van ʼn sekere digter kennis neem, nog verdere verse van die betrokke digter op Versindaba sal vind. Dit word ook so genoem in my voorwoord tot die bloemlesing.

Alwyn: Hoe gaan mens te werk om jou eie vertalings van ander digters te publiseer?

Marlise: Dis moelik om hierdie vraag te beantwoord. Die vertaler moet maar seker ’n uitgewer nader en verneem of hulle belangstel. Op Versindaba publiseer ons nog steeds vertaalde tekste wat op standaard is. Indien mens ’n bloemlesing wil saamstel, dan is dit goed om borgskappe daarvoor te kry sodat jy die uitgewer ook met die omvattende onkostes daarvan kan hulp wees. Dis verblydend dat Protea Boekhuis reeds heelwat vertalings in Afrikaans gepubliseer het, veral Nederlandse digters. Maar ek dink dis ook belangrik om die Afrikaanse letterkunde internasionaal meer bekend te stel.

Alwyn: Jy is self ook ’n digter en ’n vertaler. Sal jy ons asb. meer vertel oor die vertaalproses?

Marlise: Nee, ek is nie juis ’n vertaler nie! Ek vertaal soms ’n gedig uit die Engels in Afrikaans en het onlangs agt kinderboeke vir Jacana vertaal in Afrikaans.  Maar ek sal nooit my hand daaraan waag om vir ’n publikasie soos ’n bloemlesing te vertaal nie. Hier het jy kundigheid nodig, mense wat in die bedryf reeds gevestig en bekend is. Die paar kere dat ek self ’n Engelse teks aangepak het, het ek dit merendeels as ’n soort ‘omdigting’ gedoen, eksperimenteel. Sommige vertalers hou daarvan om so na as moontlik by die oorspronklike teks te bly. Ek het weer verkies om ook my eie verbeelding in te span sodat die gedig ’n eie lewe aanneem en nie moet klink soos ’n tipiese vertaling nie. Ook nie altyd maklik nie! Ek het lank gelede so groepie van Yehuda Amichai se gedigte vertaal en op Versindaba geplaas.

Alwyn: Wat is die waarde van die vertaling van kontemporêre Afrikaanse poësie in die Suid-Afrikaanse en die internasionale konteks onderskeidelik?

Marlise: Op sy beste is alle vertalings van Afrikaanse gedigte se doel om bekendstelling aan Afrikaanse digters te gee, aan ʼn leserspubliek wat nie vantevore van hulle kennis kon neem nie. Ter plaatse, en internasionaal. Natuurlik sal ʼn bloemlesing soos In a burning sea nie werklik die geheel van enige digter se oeuvre kan reflekteer nie. Maar dis al ʼn begin. So iets kan lei tot optredes van die digter of selfs Individuele vertalings van ʼn hele bundel. Ek kan weer verwys na bogenoemde toe ek soveel Hongaarse digters ontdek het. Slegs deur vertalings van hulle tekste. Vertalings van digters wêreldwyd se waarde is onteenseglik verrykend vir enige poësieliefhebber of navorser.

Alwyn: Is daar ’n saak te maak vir die vertaling van ander Suid-Afrikaanse tale behalwe Afrikaans na Engels?

Marlise: Ja, natuurlik. Hoe meer tale in ons land betrek word hoe beter. ’n Taal is kultuurgebonde, en gedigte reflekteer juis unieke ervarings en idees van digters uit hul onderskeie situasie. Ek hoop van harte dat meer samestellers van bloemlesings na vore kan kom en digters uit alle tale kan betrek.

Onderhoud met Anné Engelbrecht

Alwyn Roux: Jy het in jou MA-studie ondersoek ingestel na die problematiek van die vertaling van aanspreekvorme in Afrikaans aan die hand van Alan Paton se Cry, the beloved country. Sal jy asb. meer vertel van die hooffokus van jou studie?

Anné Engelbrecht: Die doel van die studie was om ’n teoreties gefundeerde Afrikaanse vertaling van Cry, the beloved country daar te stel. Die hooffokus van die studie was daarom op die praktiese vertaling van die teks waarna die vertaalprobleme wat tydens die vertaling ondervind is, geannoteer is. Die vertaling van aanspreekvorme was een van dié probleme. Dink byvoorbeeld aan die k-woord (wat wel in die teks voorkom), moet ’n mens dit behou om histories korrek te wees, of laat jy dit weg om nie vandag aanstoot te gee nie? En wat van die onderskeid wat in Afrikaans tussen die formele aanspreekvorm u en die informele aanspreekvorm jy getref word? Hierdie onderskeid kom nie in die bronteks voor nie omdat dit nie in Engels voorkom nie. Ander vertaalprobleme wat onder die loep geneem word sluit in die vertaling van geografiese name, die gebruik van skyn-Zoeloe in die teks en die vertaling van tydsvorm.

Alwyn: Jy het vir die studie ongeveer 80 bladsye van Paton se teks vertaal na Afrikaans. Verduidelik asb. die werkswyse van hoe mens ’n teks vertaal?

Anné: Ek het die vertaling aangepak met die doel om ’n MA-graad te behaal. Om hierdie rede was dit noodsaaklik om die vertaling vanuit ’n spesifieke teoretiese raamwerk te benader. Ek het op Hans Vermeer se Funksionele Skoposteorie besluit. Met dié teorie poog Vermeer om ’n algemene vertaalteorie vir alle tekstipes (letterkunde inkluis) daar te stel. Binne die Skoposteorie bepaal die doel van elke vertaling hoe die doelteks (die uiteindelike vertaling) moet lyk. ’n Mens moet dus heel eerste vasstel wat die doel van die vertaling binne die doelkultuur is. Daarna is dit maklik om jou vertaalkeuses met die doel (of skopos) van die vertaling in gedagte te maak. Deeglike navorsing, goeie woordeboeke en heelwat tyd is ook nodig.

Alwyn: Die roman is in 23 tale vertaal, maar is nie voorheen in Afrikaans vertaal nie. Watter redes sou jy aanvoer waarom dit nie in Afrikaans vertaal is nie?

Anné: Volgens my kan daar hoofsaaklik twee redes voor aangevoer word. Eerstens is uitgewers vanuit ’n sake-oogpunt gewoonlik huiwerig om vertalings uit te gee. Vertalings verkoop gewoon nie so goed nie. Daarom het publikasies van Afrikaanse vertalings van Engelse fiksie sedert die middel 1990’s drasties afgeneem. Die feit dat daar so min Engelse literêre romans in Afrikaans vertaal word kan ook gedeeltelik daaraan toegeskryf word dat uitgewers meen dat die meeste potensiële kopers van Afrikaanse vertalings uit Engels eerder die teks in die oorspronklike Engels sal wil lees. Tweedens, meen ek, dat die inhoud van die teks nie met die Nasionale Party (wat tydens die apartheidsjare aan bewind was) se beleide aangaande rasseaangeleenthede ooreengestem het nie. Vanuit ʼn politieke oogpunt was die boek nie ‘gepas’ vir Afrikaanse lesers nie. Die politieke situasie van daardie tyd het beslis ʼn rol gespeel in die feit dat Cry, the beloved country nooit in Afrikaans vertaal is nie.

cry-the-beloved-country

Alwyn: Paton se roman is nie net van een taal na die ander vertaal nie, maar is ook twee keer verfilm en na ’n opera verwerk. Hoe geslaagd was die vertalings van die een medium na die ander?

Anné: Die feit dat die boek twee keer verfilm is (eers in 1950 met Zoltan Korda as regisseur, en daarna in 1995 met die Suid-Afrikaner Darrell Roodt as regisseur) dui daarop dat die verwerking van die teks na ander media uiters suksesvol was. Dit gebeur nie sommer dat ʼn boek twee keer verfilm word nie. Bekende akteurs soos Sydney Poitier en James Earl Jones in die rolverdeling dui ook op die sukses van die films.

Die opera is aanvanklik in 1949 as ʼn musikale verhoogstuk vir Broadway, onder die titel Lost in the stars, verwerk. Die artistieke gehalte van dié verwerking is so goed dat daar meestal nie na hierdie werk as ʼn ‘musical play’ verwys word nie, maar eerder as ʼn opera. Hierdie opera is steeds wêreldwyd gereeld op die planke. In Suid-Afrika het Kaapstad Opera dié produksie so onlangs as 2011 aangebied – 61 jaar na die première in New York. Dit spreek boekdele.

Alwyn: As vertaler, watter projekte sal jy graag in die toekoms wil aanpak?

Anné: Ek sal graag Nederlandse prosa in Afrikaans wil vertaal.

Bronteks Doelteks
Book one

1

There is a lovely road that runs from Ixopo into the hills. These hills are grass-covered and rolling, and they are lovely beyond any singing of it. The road climbs seven miles into them, to Carisbrooke; and from there, if there is no mist, you look down on one of the fairest valleys of Africa. About you there is grass and bracken and you may hear the forlorn crying of the titihoya, one of the birds of the veld. Below you is the valley of the Umzimkulu, on its journey from the Drakenberg to the sea; and beyond and behind the river, great hill after great hill; and beyond and behind them, the mountains of Ingeli and East Griqualand.

The grass is rich and matted, you cannot see the soil. It holds the rain and the mist, and they seep into the ground, feeding the streams in every kloof. It is well-tended, and not too many cattle feed upon it; not too many fires burn it, laying bare the soil. Stand unshod upon it, for the ground is holy, being even as it came from the Creator. Keep it, guard it, care for it, for it keeps men, guards men, cares for men. Destroy it and man is destroyed.

Where you stand the grass is rich and matted, you cannot see the soil. But the rich green hills break down. They fall to the valley below, and falling, change their nature. For they grow red and bare; they cannot hold the rain and mist, and the streams are dry in the kloofs. Too many cattle feed upon the grass, and too many fires have burned it. Stand shod upon it, for it is coarse and sharp, and the stones cut under the feet. It is not kept, or guarded, or cared for, it no longer keeps men, guards men, cares for men. The titihoya does not cry here any more.

The great red hills stand desolate, and the earth has torn away like flesh. The lightning flashes over them, the clouds pour down upon them, the dead streams come to life, full of the red blood of the earth. Down in the valleys women scratch the soil that is left, and the maize hardly reaches the height of a man. They are valleys of old men and old women, of mothers and children. The men are away, the young men and the girls are away. The soil cannot keep them any more.

Deel een

1

Daar is ’n besonder mooi pad wat van Ixopo na die heuwels loop. Hierdie heuwels is met gras bedek en golwend, en hulle is onbeskryflik mooi. Die pad klim vir sewe myl deur die heuwels na Carisbrooke; en wanneer daar geen mis is nie, kyk jy daarvandaan uit oor een van die asemrowendste valleie in Afrika. Jy is met gras en varings omring en soms hoor jy die verlate roep van die titihoya, een van die voëls van die veld. Onder jou lê die Umzimkulu-vallei, onderweg van die Drakensberge na die see; en verder, anderkant die rivier, vind jy heuwel op lieflike heuwel; en nog verder lê die berge van Ingeli en Griekwaland-Oos.

Die gras is dig en welig; jy kan die grond nie sien nie. Die gras hou die reën en die mis vas, dit deurweek die grond en voed die strome in elke kloof. Die veld is goed versorg en daar wei nie te veel beeste op nie; daar woed ook nie te veel brande wat die aarde blootlê nie. Trek jou skoene uit wanneer jy daarop staan, want die grond is heilig, steeds ongerep soos die Skepper dit geskape het. Onderhou dit, waak daaroor, sorg daarvoor, want die aarde onderhou die mens, beskut die mens en sorg vir die mens. Vernietig die aarde, en jy vernietig die mens.

Daar waar jy staan, is die gras dig en welig; jy kan die grond nie sien nie. Maar die welige groen heuwels daal af na onder toe. Hulle daal af na die onderste vallei, en soos hulle daal, verander hulle aard. Die heuwels word rooi en kaal en die gras kan die reën en die mis nie meer vashou nie, en die strome in die klowe is droog. Te veel beeste wei daarop en daar het te veel brande gewoed. Trek maar weer jou skoene aan, want die aarde is ru en skerp, en die klippe sny jou voetsole. Die aarde word nie onderhou nie, daar word nie oor gewaak of voor gesorg nie; net so onderhou, beskut en sorg die aarde nie meer vir die mens nie. Hier roep die titihoya nie meer nie.

Die groot rooi heuwels staan verlate, en die aarde het soos vlees weggeskeur. Die weerlig flits bo die heuwels, die wolke stort hulle reën daaroor neer, die dooie strome word lewendig, vol van die aarde se rooi bloed. Onder in die valleie maak vroue vlak vore in die oorblywende grond, en die mielies bereik skaars skouerhoogte. Dit is valleie vol ou mans en ou vroue, van moeders en kinders. Die mans is weg, die jong manne en die meisies is weg. Die grond kan hulle nie meer onderhou nie.

Onderhoud met Gisela & Tony Ullyatt

Alwyn Roux: Hoe het julle betrokke geraak by die vertaalprojek, in a burning sea (2014)?

Tony & Gisela Ullyatt: Ons is deur die digter Marlise Joubert genader om aan hierdie vertaalprojek deel te neem.

Alwyn: Waarom Afrikaanse gedigte na Engels vertaal?

Tony: I was exposed to Afrikaans poetry when I took up a post at the University of the Free State in the early eighties. The English department was (and still is) on the same floor as the Afrikaans department. I became increasingly fascinated with Afrikaans poetry and had long conversations with Afrikaans academics/poets like Bernard Odendaal. A whole new literature opened up for me as my Afrikaans improved. Later on, I met George Weideman, who was a guest lecturer at the time and started to translate some of his poems. In the early 2000s, I was doing intensive research on the myth of Daedalus and Icarus, and discovered some poems on the topic by poets like Ernst van Heerden, Henk Rall, Jan Swanepoel, and Lucas Malan. Not speaking much Afrikaans in those days, I began translating poems initially because I wanted to know what they meant. Simple as that.

Gisela: Daar is soveel lesers wat andersins geen toegang tot die Afrikaanse digkuns sou hê as dit slegs in Afrikaans beskikbaar was nie. Ek sien dit ook as ‘n geweldige uitdaging wat die grense van my eie woordvaardigheid en analise toets.

Alwyn: Dit is baie interessant dat julle die gedigte saam vertaal. Hoe werk die proses?

Tony and Gisela: We work as a team. Gisela is mother-tongue Afrikaans speaking and I am mother-tongue English speaking. This combination brings the best of both worlds – a sound knowledge of both source- and target-languages – to the translation process.

And for those inquisitive readers who wonder whether working together as translators is stressful as far as our relationship goes, the answer is, perhaps disappointingly, no. That is because we both believe that the translation process is one of negotiation. It is an adjunct to the processes of negotiation Umberto Eco discusses in his book, Mouse or Rat? Translation as Negotiation.

As far as the process itself works: I usually do the initial rough draft into English, working from grammatical unit to grammatical unit rather than line by line. If there are lines or words I have difficulty understanding – idiomatic usage is one example – I will retain the Afrikaans exactly as and where it appears in the original text. At this stage, getting an overall sense of the text, of the poet’s style, while creating a document we can work on is of more immediate import than fiddling around with dictionaries. That comes later.

Once that rough draft is done, Gisela joins the process. Together, we go through the problems I had with the original poem. We discuss each of those matters, deciding on some of the suitable English possibilities and rejecting others. Once the initial draft has been typed up, it could resemble this; the last four lines of the ninth section of “Asemgedig” by Phil du Plessis:

Ek sal met halle van ’n blou kwas
’n stort vloed van reën
’n gety van vergetelheid
oor die landskap laat spoel

I shall with strokes/dashes from a blue brush
a flood/torrent/deluge of rain
a tide of vergetelheid
over the landscape let flow

Once these lines come into existence, we can tackle a couple of initial questions: Where, in the English version, might the phrase, “oor die landskap”, fit? What if it were moved to the end of the line? Which of the alternative nouns fit most tightly with both the context and the line’s syllable count? What English verb would be most apposite for “laat spoel”? At this point, we have made no attempt at English grammatical ordering, thus leaving many possibilities open.

Now we are able to focus our joint attention on going through the translation word by word, unit by unit, line by line as we work towards a text that reads like an original English poem. At the same time, we are fully conscious of Peter Newmark’s question: “Why should a translation  not sometimes read like a translation, when the reader know that is what it is?” All well and good, except that you might wind up with a monstrosity like this: “I tripped on the carrot of a tree and broke my keybone.”

This process may take days, even weeks. We do a great deal of reading the poem aloud, listening for stylistic clumsiness, inappropriate words, trying to get rhythms right, and so on. We discuss various alternatives and see how well or badly they work. New changes come to mind after several readings; after these, we know we’re pretty close to what we striving for.

burningsea_omslag

Alwyn: In in a burning sea (2014) het julle gedigte van Martjie Bosman, Marius Crous, Tom Gouws, Marlise Joubert en Dolf van Niekerk van Afrikaans na Engels vertaal. Watter uitdagings het die vertalings van elke digter se werk aan julle gestel? Is die vertaalproses makliker by sekere digters en moeiliker by ander?

Gisela: Eerstens is dit belangrik om die integriteit van die oorspronklike gedig te behou: vir my beteken dit om die ‘atmosfeer’ daarvan raak te lees en te verstaan. Dit help weinig as die vertaler op woord-truuks staatmaak. Literêre vertaling is ‘n meditasie: die digter se intensie moet behoue bly. Daarom geskied die proses nie oornag nie.

Elke digter het sy/haar eie “binnetaal” en konteks en dié moet die vertaler ook in ag neem. Een so ‘n voorbeeld is Marlise Joubert se “dryfgoed” (144). Strofe twee lees as volg:

in die vroegoggend huiwer
‘n kewer dou aan die kwas,
breek ek die vergeefse bloeisel af […]

Ek en Tony het gestoei met die beeld “‘n kewer dou” en hoe dit skakel met “bloeisel”. Na ‘n e-pos aan Marlise het ons meer klaarheid oor die beeld gekry. Sonder die spesifieke waterverf-konteks, sou die vertaling dalk nie so geslaagd kon wees nie. In hierdie geval was dit die stasis van die waterdruppel wat ‘n kewer verteenwoordig. Die finale Engelse weergawe lees as volg:

in the early morning a beetling
dew-drop teeters at the brush’s tip,
I break off this fruitless blossom […]

In hierdie geval was daar ‘n hele paar sinonieme: “vain”, “useless”, “unavailing”, “futile”, “fruitless”, “idle”, “ineffective”.  Hierna volg ’n  aansienlike eliminasie-proses waartydens ons elke sinoniem uitrafel  in terme van klank, aantal lettergrepe, ensovoorts. In hierdie geval het “fruitless” sterk na vore getree vanweë die voorafgaande versreël waarin die kewer-beeld voorkom asook die “bloeisel” wat langs “vergeefse” gevind word. As hierdie twee beelde nie daar was nie, sou “fruitless” dalk nie die “wenner” kon wees nie. Die vertaler moet dus sin kan maak uit die makro- en mikrokosmos van ‘n gedig.

Nog ‘n voorbeeld: Nie net gebruik Marius Crous se gedig “Ted” (74) met die vernietigende huwelik tussen Ted Hughes en Sylvia Plath as interteks nie, maar ook die selfdood van Sylvia en die latere selfdood van Ted se minnares en kind:

swaar sou hy sluk
aan sy smartpraatjies
asof profeties
dis uit die stigmata
van sy gasgevulde vrou van fitzroy rd
wat die feministe
hulle penne sou volsuig
in die vliesige oë
van sy minnares en kind
soek na die ongetemde god

Die vertaling van “ongetemde” na “untamed” blyk heel eenvoudig, maar omdat dit die slotreël van die gedig is, berus soveel op die juistheid van die vertaling. Sinonieme in ons voosgevatte Pharos was: “Untamed”,  “undomesticated”, “unbroken”, “wild”. “Untamed” sou gewis nie ‘n slegte vertaling kon uitmaak nie. Die gedig het egter na meer gevra, wat Flaubert ‘le seul mot juste’ noem (“the unique exact word”). Hierdie gedig se selfdood-tematiek het ons op “savage” laat besluit. Dit  word egter nié as sinoniem in die woordeboek aangedui nie. Hier het sinchronisiteit ‘n groot rol gespeel: op ons boekrak was Al Alvarez se “The savage god” (1971), ‘n uiters insiggewende en belangrike teks wat selfdood en kreatiwiteit karteer. Alvarez het Plath in die laaste jaar van haar lewe geken. Hy baseer ook sy boek op sy eie selfdood-poging.

Bogenoemde staaltjie het ook ‘n les aan voornemende vertalers: lees so wyd as moontlik. Die vertaal van ‘n gedig vra eerder na wye belesenheid as vertaal-teorieë. Jy kan laasgenoemde weer nagaan as jy ‘n akademiese artikel oor die vertaling van gedigte wil/moet skryf.

Alwyn: Albei van julle skryf self ook gedigte. In watter mate kan die vertalings van gedigte gesien word as ’n leerskool by die skryf van oorspronklike gedigte?

Gisela: Om ’n gedig na Engels te vertaal help om prosesse in my kop ten opsigte van my eie gedigte oop te beitel. Dit leer jou die haakplekke van taal en klank asook die nodige woord-dissipline wat poësie vereis. Vertaling help jou om met ‘n strenger oog na jou eie gedigte te kyk. Of dis in elk geval wat ek myself wysmaak…

Tony: Translation can be an extremely valuable learning process for a poet. It hones the translator’s understanding of another poet’s creative processes. In that sense, it is a privileged sharing of someone else’s art and craft; and it feels very personal. It’s like one-on-one tuition. Who better to teach you the whole business of writing poetry than those who have been extremely successful at it? And, in a broader sense, it gives you an awareness of another language’s literary history, its tradition and its individual talents – to steal from T.S. Eliot. The process can also be a great help in dealing with one’s own writer’s block, as Joan Hambidge has pointed out.

Of course, these pleasures come only with considerable hard work and persistence. But translation remains irresistible, nonetheless.