skade loop in die bloedlyn af. Mariëtte van Graan


skade loop in die bloedlyn af
deur oorloë en kruistogte en konsentrasiekampe
deur die een slag en die volgende en die volgende
majuba distrik ses kerkplein
en hoor jy die magtige dreuning
dit druis soos bloed deur die geskiedenisboek

skade loop in die bloedlyn af
en spat teen ʼn trok in Nice
en op die vloer van ʼn Turkse lughawe
teen kameeldoringbome en op die gras by Langa

skade loop in die bloedlyn af
dit bal die vuis en borrel soos bloed
uit die monde van die mense
#feesmustfall #rhodesmustfall

skade loop in die bloedlyn af
en jy sal nie vry wees
voor die geeste van jou voorvaders
leeggetap is nie

This is not a poem. Marlize Hobbs-Russell

This is not a poem; it is a protest march
these are not words, they are an angry mob
with this I become what you call “a barbarian”
Is this what our freedom has become?
I will set the captives free again, break the shackles
With my words: I am setting fire to your ideas
of righteousness; I am burning down Nkandla
I am throwing stones at your windows, tearing down the velvet curtains
keeping us in, taking away our freedom
Look! There is a world outside your window
The earth is shouting it out
from Tabel Mountain to Wits
From the farms to the schools
from the sea to the Kalahari:
The struggle is not over
It has only just begun
Come arrest me, you policemen, come guard my words
come lock up what I have to say, come show me your cowardly strength
I am roaring like the ocean, I am joining the tsunami of voices
Is this your freedom? Is this your equal opportunity?
Is this what our people died for?
I am drawing blood from the jugular of the alphabet
I will use my words to march against
your ‪#‎institutionalizeddiscrimination
I will claw at your gates of privilege
I will tear down these invisible walls of haves and havenots
I am not writing poetry, I cannot afford your alphabet
I am stealing letters to form sentences
to somehow make sense of it all
I am stealing from your Alphabet
my feet are burning in the streets
of the capital… we do not have the capital to afford
your alphabet of violence
This is not a poem
these are not words
these are our children
our future
yours and mine and ours
The struggle isn’t over,
it has only just begun

As the crows fly. Emma Bekker

There were crows, who once ruled the earth. They had escaped from the ark of a terrible god,
their beaks seeking the carrion that was borne on the waves of a flood.
They had a taste for blood,
this black sorority of all that is pragmatic,
turning floodwaters into amniotic fluid.

They bored out eyes, opening the view to the unseen, their cries piercing deaf ears.

They were unpickers of the thorax,  scissoring through the last fibers of that which binds human to earth.

And then they taught that wily Gilgamesh a lesson that his seed is still struggling to plumb:
floating isn’t flight.

Alternative transportation. Des

Brand-new BMX
Dad worked hard for you,
shiny and sticker’d,
bright paint, grease and glue.

Not allowed on curbs?
No bicycle lanes?
Give way! SUV!
God forbid it rains.

Oh, white elephant,
bought with blood, sweat, tears.
To get from A to –
in twenty odd years.

They say it’s easy
to exercise your new-car-smell-freedom
– like riding a bike.

Interview with Kobus Kotze

Unisa Poetry Society held a truly unique poetry event on Friday evening August 12 called Imbokodo at MB Studio Community in Pretoria. Five well-renowned poets, Athol Williams, Nkateko Masinga, Zena Velloo John, Kobus Kotze, and Mthunzikazi Mbungwana performed some of their poems in celebration of Women’s Month in South Africa. We interviewed the poets and asked them to share some of their work with us.

Alwyn Roux: Why did you start writing poetry?

Kobus Kotze: I guess for the same reason most men do. I was in love with the coolest girl in our school when I was 13 and thought writing her some poetry would do the trick. It didn’t. That being said, I have always been in love with reading and words and the way books and stories made me feel was something sacred, untouchable and deeply personal. I guess I wanted to see if I could, in some way, touch this abstract but yet so real world on a different level than just being a reader

Alwyn: How does a poem begin for you?

Kobus: Interesting question. I think it kind of just happens. I mean, things happen in our daily lives – you have a conversation with someone, you witness something inexplicable that keeps bugging you, you see a person that reminds you of someone or something or you hear a song that takes you to a place that freaks you out so much that you have this need to try and understand the not understandable. You have to write about these things otherwise, they either disappear into oblivion and the fact that you experienced them become obsolete or they morph into repeating thoughts in our heads that drive us insane.

Alwyn: Could you tell us more about your upcoming poetry collection?

Kobus: Yes, it’s a collection of poems telling stories about landscapes, people, and dreams. It seems it’s always threes, isn’t it? Think of Freud – the ego, the super-ego and the ID, or the Holy Ghost, Jesus and the Father or mind, body and spirit. For me, people, landscapes, and dreams make up my abstract reality or then private dogma. I believe we are all extensions of other people and when we write about other people we actually write about ourselves as well as our split personalities, hopes, and ideals. Landscapes are open and, especially in a country like South Africa, landscapes and place names have big political significance. Where the people I write about project my personal inward feelings. Dreams are obviously the fictional world that blurs the lines between everything. Think of people as the traditional Jesus figure, landscapes as the bigger God –like figure and dreams as the more mystic Holy Ghost or people as a body, landscapes as mind and dreams as the spirit (in a Buddhist sense). I have always been accused of being a bit too political in my writing, I hope to live up to that in this book. As an Afrikaans speaking white man and a pale male, I like to challenge the perception people have of me and my identity. The poetry in Afrikaans and will also include a QR Code or CD, we are still figuring that out, with a link to a spoken word album where some of the poems are paired with music. I was lucky enough to have the help of some of my favourite current South African musicians in this regard.

Alwyn: Please give us a short summary of your ideas expressed at Imbokodo on 12 August at MB Studio Community.

Kobus: The poems I prepared had to do with things from my personal life. I talked about the strangeness of living in a foreign land, I currently reside in Korea. The second poem was about a brother and son my mom, me, dad and sister lost a very young age and how that memory almost became a metaphor for rebirth through hardship for me. My mother was there that evening and, as selfish as it might sound, it is a poem I wrote for her and I wanted her to hear it firsthand. There was a poem about a young boy being both abusive and abused, just as the 80s political system did to our society. This poem, just like the previous two were both autobiographical, albeit both with a bit of a creative license. The last poem was a drug infused rant to be quite honest.

Alwyn: What do you think it is important to celebrate Woman’s Month in Poetry?

Kobus: It is always important to celebrate women.

Interview with Zena John

Unisa Poetry Society held a truly unique poetry event on Friday evening August 12 called Imbokodo at MB Studio Community in Pretoria. Five well-renowned poets, Athol Williams, Nkateko Masinga, Zena Velloo John, Kobus Kotze, and Mthunzikazi Mbungwana performed some of their poems in celebration of Women’s Month in South Africa. We interviewed the poets and asked them to share some of their work with us

Alwyn Roux: Why did you start writing poetry?

Zena John: I am an accidental poet. Poetry found me! I was noting down observations of the human condition and universal experiences, and these were identified as poems by outside eyes.

Alwyn: How does a poem begin for you?

Zena: A poem spills out of me onto the screen or page. It is almost a subconscious moment, a channelling of sorts. When this creative force is done, a poem has appeared. I don’t edit or re-write; it’s a once-off. The moment has come and gone.

Alwyn: You are part of a very exciting collaboration called “Beyond spice”, and you recently published your first poetry book. Could you tell us more about the collaboration and the main themes you explored in the book?

Zena: I am honoured to be part of a collective of six South African Indian women from Pretoria, who decided to pool our artistic talents into one book. I had been writing for years and decided to publish my collection of poems.The young art collective created imagery around themes within my poetry. We touched on the nuances of life, love, belonging, spirituality and all things mystical, in an attempt to reveal the sometimes hidden, creative world of women in our community.


Top, L-R:  Shenaz Mahomed (Fine Artist), Kershnee Velloo (Artist), Raeesah (Designer, Illustrator, Photographer) Bottom, L-R:   Jayna Mistry (Fine Artist), Zena John (Poet), Shaskia John (Artist)

Alwyn: Please give us a short summary of your ideas expressed at Imbokodo on 12 August at MB Studio Community.

Zena: I traced a line from the past to the present, alluding to the Indian indentured labourers that arrived in SA 150 years ago, and our unbreakable bond with all those that have gone before us. Bringing in elements of the soul and spirit world that hinge on our physical reality, I whispered the universal truths that bind us all to each other.

Alwyn: Why do you think is it important to celebrate Women’s Month in poetry?

Zena: Poets and other artists are keepers of the intangible threads that filters through all life streams. In our current reality, the Divine Female energy is consistently overlooked. We need to harmonise the celebration of women in all facets of creativity, and poetry brings the consciousness of society to the forefront. Poets are musical philosophers.


I am the free flow
I am the energy
I am you and I am me
I am is the most powerful thought in the universe
I bring to life that which has lain dormant for centuries
I sizzle through water drops
I dance on rainbows
I am the smile on your child’s face
I am the wrinkle on your oldster’s skin
I am life bursting forth from the green shoots
I am the wail of a newborn
I am the last sigh of the soul that travels beyond
I am infinity in a star
I am a wisp of thought gone in a second
Neither here nor there
But everywhere
And nowhere

© Zena John.


I wrapped myself within the african continent
tugging at its northern most point
tweaking its southern tip
to reach a comfortable
belt of awareness
I danced with the south asian sub-continent
giving flight to centuries of bell-jingling footsteps
toyed with the moon glistening on its holy waters
and found my soul hidden
in its duet
with the

© Zena John.

Interview with Nkateko Masinga

Unisa Poetry Society held a truly unique poetry event on Friday evening August 12 called Imbokodo at MB Studio Community in Pretoria. Five well-renowned poets, Athol Williams, Nkateko Masinga, Zena Velloo John, Kobus Kotze, and Mthunzikazi Mbungwana performed some of their poems in celebration of Women’s Month in South Africa. We interviewed the poets and asked them to share some of their work with us.

Alwyn Roux: Why did you start writing poetry?

Nkateko MasingaI think I should first by explaining why I started writing altogether. I was very shy during childhood, so I was accustomed to sitting by myself and reading books. Eventually, I started using the art of writing to express myself. As I grew older, I developed a desire to tell my written stories in my own voice and hence I overcame my shyness.

When it comes to writing poetry specifically, I started because it is my favourite form of storytelling. Whether it is a limerick, haiku, sonnet or free verse, every poem has a story to tell. I believe that if we don’t write our stories down, future generations will have no proof that we lived. So I write poems so that other young people will read my stories and be inspired to write their own.

Alwyn: Your first poetry chapbook, entitled “The Sin In My Blackness” was published in 2015. Could you tell us more about the title of the book and the main themes you explored?

Nkateko: ‘The Sin In My Blackness’ started off as a single poem about black consciousness, but as time went on I started writing more poems on the same topic, and eventually the subject matter broadened to explore my experience of black womanhood in the South African context.

I wrote the book because being a black woman in South Africa is a daily struggle and in this struggle I have searched through the rubble and found a beauty in blackness that I am willing to defend, a beauty that I will not allow to be contained or stifled.

The title of the book is part of my personal mantra: I refuse to succumb to the notion that I must hide my hair, bleach my skin or make apologies for the way I sound when I speak. There is no shame or sin in my blackness.


Alwyn: Please give us a short summary of your ideas expressed at Imbokodo on 12 August at MB Studio Community.

Nkateko: My set at Imbokodo was titled “Lessons on Womanhood.” The message that I wanted to convey in those poems is that women deserve to be celebrated, irrespective of how they choose to live their lives. For too long, society has sold us the idea that women need to be ‘decent’, which is another way of saying we should be quiet, sit in a corner and behave.

My poem “Hollow men” talks about the consequences of silent womanhood. I believe Zora Neale Hurston said it best when she said: “If you are silent about your pain, they’ll kill you and say you enjoyed it.” As women, we need to allow ourselves to be loud and take up as much space as we want to because the world can be cruel at times but speaking up is an act of kindness to ourselves.

Alwyn: Why do you think is it important to celebrate Women’s Month in poetry?

Nkateko: In August each year, South Africa honours women for fighting for their right to have a voice (to vote and make decisions in the running of the country), so we need to celebrate that by making female voices heard. Representation of the female voice must be all-inclusive so we cannot say we are celebrating women if we do not honour the work of female poets. Our work is important and the issues we address through the written and spoken word are also important.

Alwyn: How does a poem begin for you?

Nkateko: I write about things that I’ve gone through and things that people around me have told me, so a poem will either start off as a reflection after I’ve processed a personal experience or an idea that comes to mind after a conversation with someone. From there I’ll jot down a few lines and the poem will basically write itself because I will leave it and then go back to it when a new idea comes to mind.

Poem 1:

How to be The Other Woman

You must learn to carry children who cannot fit in your womb And just as quickly let them go.
You must learn to be a bride without a groom; Wear a veil and walk slow, Impossibly slow, So painfully slow that you die before you reach the altar Because no man is waiting for you there.
You must learn to hold a pot, a kitchen cloth, a broom For the times when phone calls are answered in another room.
You must remember that you are first a woman Before you are a woman who is not put first.
You must learn that he is not the water to your thirst And that you are not cursed And that your heart will not burst.

You must learn your place.
You must plaster indifference on your face
And say “It’s okay, it’s okay”
so many times that it sounds like your heart beating,
Tastes like a meal you are re-heating,
Looks like an enemy you are defeating For the hundredth time
For the same crime.

You must learn her name
And say it until your mouth bleeds.
You must go to Home Affairs during your lunch break
And cry like a child
Because you cannot bear to not be her.

You must learn to knit while you sit on your bed.
Create something that can be destroyed by the pulling of a thread. Weave loss intricately into the fiber of your being.
Stitch pain into that tapestry
Because you are the other woman:
Not flesh of his flesh
But a thorn in the flesh of another woman.

Poem 2:

Hollow men

you were a riot within yourself;
hating your own spine,
wishing it could not bend.

you were quiet because
you did not know
there were a myriad poems
in the gap between your teeth,
a plethora of stories
on your tongue

you did not know that your voice
would make shells of grown men,
make them wish they could
drain their marrow
and say ‘welcome home’while handing you the keys to their bones.

and when you found out
that standing still also required your backbone,
that your stories were all fables
where you gave men fangs within locked jaws
and yourself, wings,

that hollow men were called ghosts and the women who enticed them
inherited haunted mansions,
it was too late.
to escape the hollow home and to restart the riot within yourself.

Onderhoud met Hendrik Jansen

Alwyn Roux: Hoe het u betrokke geraak by die vertaling van Deneys Reitz se Kommando –van Perde en Manne (2013) en Willie Steyn se Die groot Boere-ontsnapping (2015)?

Hendrik Jansen: Trevor Emslie, praktiserende advokaat, emeritusmedeprofessor aan die Universiteit van Kaapstad, en redakteur en hoof van die Kaapse uitgewer, Cederberg, het my ’n kopie van ’n vertaling van Commando deur Deneys Reitz in Afrikaans gegee om te lees. Dit is in 1932, ’n jaar voor die Bybel in Afrikaans verskyn het, gepubliseer. Uit die aard van die saak was dit argaïes en vol foute. Uit die gesprek wat daarna gevolg het, het die plan gekom dat ek ’n vars, moderne vertaling uit die oorspronklike Engels sou doen wat Cederberg dan sou uitgee.

Wat Willie Steyn betref: Die familie van die skrywer (Petrovna Metterlekamp) het die oorspronklike Hollandse manuskrip vir Trevor Emslie van Cederberg gegee en hom gevra om dit in Engels uit te gee. Emslie het ingestem, maar ook besluit dat, as dit in Engels uitgegee sou word, dit ook in Afrikaans moes verskyn. En hy het my gevra om die Afrikaanse vertaling uit die oorspronklike Hollands te doen.

Alwyn: Hoe het u te werk gegaan om Die Groot Boere-ontsnapping vanuit die oorspronklike Hollands na Afrikaans te vertaal? Watter spesifieke uitdagings het die vertaling van die teks aan u gestel?

Hendrik: Die Boere se taalgebruik ten tye van die Boereoorlog was sekerlik nou verwant aan die Afrikaans soos ons dit vandag nog gebruik; tog was hulle skryfwyse steeds in die Hollandse taal, maar tot ’n groot mate reeds afgewater en makliker verstaanbaar. En dan is daar Van Dale, die Nederlandse woordeboek, wat van hulp was by onbekende woorde en uitdrukkings.

Vir my is die uitdaging van ’n vertaling uit ’n ander taal na Afrikaans die volgende: Vir die oorspronklike skrywer om iets of dinge in Afrikaans te beskryf, hom/haar Afrikaans te hoor praat en hom/haar in Afrikaans te laat dink.

Alwyn: Het die vertaling van die Engelse Commando ander uitdagings gestel as die van die Nederlandse Die groot Boere-ontsnapping?

Hendrik: Uiteraard is Kommandovan Perde en Manne uit Engels vertaal en Die Groot Boere-ontsnapping uit Hollands. Elke taal het sy eie idiomatiese uitdrukkinge, segswyses en taalgebruike, en my uitdaging is/was om die vertellinge, beskrywings en gedagtes in Afrikaans weer te gee soos dit in die oorspronklike Engels en Hollands tot uiting gekom het; onder andere om die korrekte Afrikaanse uitdrukkings of beskrywings te kies om die gepaste stemming en gemoedstoestande soos vreugde, smart, vrees, woede, ontroering, ensovoorts, weer te gee.

Alwyn: Die Groot Boere-ontsnapping het ook op ’n ander manier as deur die teks “lewend” gebly. Willie Steyn het sy jongste seun na die Russiese skeepskaptein wat hom uit die see gered het, vernoem. Vertel ons asseblief meer van dié storie agter die storie.

Hendrik: Willie Steyn het sy jongste seun na Vladimir Petroff Kissimof, die Russiese skeepskaptein, Vladimir Petroff, vernoem. Vladimir Steyn se dogter, Willie Steyn se kleindogter, is Petrovna Metelerkamp en haar dogter is Mila Petrovna. Petrovna Metelerkamp het haar oupa se storie kortliks aan Trevor Emslie vertel en hom toe uitgenooi om die Hollandse manuskrip te laat vertaal en uit te gee. Alhoewel hy die storie geken het, het hy in vervoering en woordeloos na Petrovna se weergawe van haar oupa se storie geluister. Die kans dat hy dit nie sou uitgee nie, was nul.

Gedurende die dertig/veertiger jare van die vorige eeu het ’n sekere Visagie ’n avontuurverhaal: Terug na kommando – avonture van Willie Steyn en vier ander krygsgevangenes, die lig laat sien. Dit is herhaaldelik herdruk en is as ’n leesboek vir skole voorgeskryf. Willie Steyn se teks het geen erkenning hiervoor ontvang nie. Sonder om verder oor die saak uit te wei, noem ons net dat Petrovna aan Emslie gesê het dat die naam “Visagie” nooit in haar huis gebruik word nie.

Alwyn: U is kennelik geïnteresseerd in die vertaling van geskiedkundige tekste na Afrikaans. Waarom júís hierdie tekste na Afrikaans vertaal?

Hendrik: Trevor Emslie was in my eerste matriekklas in 1968 by St Stithians College waar ek in 1967 as onderwyser in Afrikaans aangestel is. Ná die verloop van omtrent veertig jaar het ons mekaar weer ontmoet waar ek toe kennisgemaak het met ’n hoogs aangeskrewe advokaat, professor aan die Universiteit van Kaapstad en die uitgewer van talle boeke as die hoof van Cederberg-uitgewers. Met verloop van tyd het ons mekaar weer leer ken en ’n wonderlike vriendskapsband het tot stand gekom.

Ons het heelwat in gemeen, o.a. die liefde vir boeke en goeie stories en ook van stories met ’n Suid-Afrikaanse agtergrond. Emslie het onder andere ’n bewondering vir Leipoldt en Deneys Reitz en Herman Charles Bosman se stories, en hy beskou himself as ’n Engelse Boer. Na amper veertig jaar as ’n Afrikaansonderwyser by Engelse skole, is vertaling van Engels na Afrikaans amper tweede natuur vir my. My genoemde vertalings het uit Trevor Emslie se behoefte om ook Afrikaanse letterkunde te publiseer, gespruit.


Alwyn: Op dié punt sou mens seker kon vra hoe die studeerkamer van ’n vertaler lyk. Watter boeke/hulpmiddels is onontbeerlik vir die vertaler?

Hendrik: My een muur bevat al my geliefkoosde leesstof versamel deur die jare. Daar is naslaanboeke, biografieë, bekende name wat my daagliks dophou met ’n frons of ’n glimlag, en nuttelose skatte wat iemand eendag seker in die rommelmandjie gaan gooi. Ek en my rekenaar op my lessenaar is nooit alleen nie. Ek is omring deur HAT, Afrikaanse woordelys en spelreëls, Pharos se Tweetalige Woordeboek, Sinonieme en Verwante Woorde deur die Buro van Wat, Oxford Pocket English en Chambers’s Etymological Dictionary wat nog aan my pa behoort het, en ander naslaanboeke wat soms die wa deur die sloot kan help soos Barnes se Afrikaanse Grammatika vir Engelssprekende Leerlinge. My uitsig deur my studeerkamervenster oor die baai na Mosselbaai span die kroon.

Dit mag interessant wees om hier te noem dat ek en Trevor Emslie ’n posduif het wat gereeld op vlugte tussen Mosselbaai en Kaapstad diens doen. Na ek ’n werkstuk voltooi het, neem onse duif dit in ’n oogwink na Trevor wat dit dan proeflees en aanbevelings voorstel. Hierna vat die wagtende duif terug koers Suid-Kaap toe en nie lank daarna nie vlieg hy weer Kaap toe met ’n glimlaggende imoji saam met hom – nou is ons reg vir publikasie. Hoe dit ookal sy, op hierdie manier “merk” Trevor die werk van sy ou skoolonderwyser.

Alwyn: Watter ander onderwerpe is vir u interessant om te lees?

Ek lees wyd of liewer, ek probeer so doen of het so gedoen, maar deesdae verwyl ek my tyd op die gholfbaan, doen bietjie tuinwerk, hou van rondspeel in die kombuis en lees koerante van voor tot agter en kyk met ’n kieskeurige oog na TV. Biografie en historiese romans vind ek interessant, maar duimgesuigde stories verveel my gou.

Alwyn: Met watter vertalings is u tans besig?

Hendrik: Een van die hoogtepunte wat my amper daagliks besig hou, is die vertalings vir “Kaapse Rebel”. Trevor Emslie het twee jaar gelede die blok begin wat gereeld elke Donderdagoggend op die Wêreldwye Web verskyn. Dit is ’n poging om die vlam van die beste Suid-Afrikaanse en ander stories hoog te laat brand. Dit verskyn in Engels en Afrikaans, en dis hier waar ek my bydraes lewer. Dit is byvoorbeeld ’n aangename uitdaging om oom Schalk en die ander manne in Jurie Steyn se voorkamer, wat ook as Marico se poskantoor diens gedoen het, Afrikaans te laat praat. Ons glo dat dit ’n bevredigende verryking van ons taal is. Tot op hede het ons reeds omtrent ’n honderd en vyftig Kaapse Rebelstories die lig laat sien. Dit is gratis om by Kaapse Rebel ( aan te sluit, en ons “joiners” ontvang elke week ’n storie in Afrikaans en Engels.

Verder vertaal ek op die oomblik No Outspan, die derde boek in Deneys Reitz se trilogie Adrift on the Open Veld, wat Emslie ook gepubliseer het. Ek behoort so halfweg deur die jaar hiermee klaar te wees, en ná ons dit geproeflees het, behoort dit teen die einde van die jaar op die rakke te wees.

Onderhoud met Marlise Joubert

Alwyn Roux: Sal jy asb. meer agtergrondinligting gee oor die aanvanklike idee om die vertalingsprojek van in a burning sea (2014) te begin?

Marlise Joubert: Ek was in 2006 op ʼn besoek oorsee en ʼn week lank in Boedapest. Ek het die allerwonderlikste boekwinkels daar ontdek en teruggekom met ʼn swaar tas vol digbundels, almal natuurlik vertalings van Hongaarse digters, asook vele ander digters uit verskillende Europese lande. Dit het vir my gevoel asof daar haas geen land is wat nie sy vertalings na Engels het van hulle digters het nie. Digters waarmee ons hier nooit voorheen in aanraking sou kom, as dit nie was vir hierdie vertalings  nie. Die vertaalkunde beklee ʼn uiters belangrike posisie oorsee en word natuurlik as voltydse beroepe bedryf. Dis hier waar ek skielik besef het, dat ons eie vertalings van die Afrikaanse digkuns veral, omtrent geen bestaansreg of sigbaarheid het nie! Behalwe by monde van enkele vertalings van ons bekendste digters soos Breytenbach en Antjie Krog.

Omdat ons ook ʼn groot aantal oorsese besoeke op die webblad ontvang, het ek later weer daaraan gedink dat daar nie werklik ’n behoorlike bloemlesing met vertalings is wat spesifiek ons kontemporêre digters insluit nie. Nie in Engels of Nederlands nie. Nie oorsee of plaaslik nie. Tog is daar oor jare heen ’n baie groter belangstelling in Afrika, Suid-Afrika en Afrikaanse studies – byvoorbeeld dinamiese Afrikaanse departemente by universiteite in Poland, Wene en Moskou, asook enkeles in Nederland en België. Dus het ek gedink dat dit ’n goeie investering sal wees om so bloemlesing op die been te bring, juis vanweë die uniekheid en hoë kwaliteit van ons Afrikaanse digkuns tans, wat net so goed vergelyk as baie ander lande. Daar was wel ’n artikel wat ’n volledige oorsig oor ons digkuns gee deur prof Louise Viljoen wat ’n hoofstuk vorm in SA Lit – Beyond 2000, saamgestel deur Michael Chapman  (uitgegee deur University of KwaZulu-Natal Press, 2011). ’n Langer essay is hieroor gepubliseer in 2012 en op ons webblad geplaas:

Ek dink dat sedert demokratisering ons Afrikaanse digkuns goed gevestig geraak het as een van die mees gerekendes in die Suid-Afrikaanse letterkunde en multi-linguale samelewing. Die noodsaaklikheid om ʼn groter verskeidenheid van ons digters oorsee en ter plaatse bekend te stel, lê dus juis daarin om so ʼn versameling van vertalings byeen te bring om ’n gaping en behoefte ter plaatse en in die internasionale wêreldletterkunde te oorbrug. Hoewel hierdie bloemlesing ook ʼn waardevolle bron sal wees vir akademici en taalnavorsers, was die hoofdoel tog maar om meer poësielesers hier en veral in ander lande te werf vir ons digters en wat ʼn groter deelname hopelik sal bewerkstellig aan oorsese belangstelling.


Alwyn: Die projek is omvangryk en bevat Engelse vertalings van 30 Afrikaanse digters. Waarom het jy besluit om te fokus op hierdie digters se werk?

Marlise: Ek het ʼn klompie digters gekies wat ek gedink het in die versameling opgeneem moet word en vir hulle gevra of hulle sou wil deelneem aan die vertalingsprojek. Die entoesiasme waarmee die projek verwelkom is, was oorweldigend. Nie alle digters kon betrek word nie. Ek moes sekere riglyne opstel. Eerstens wou ek nie ʼn versameling hê waarin 100 of meer digters in opgeneem word nie, want dan moet mens outomaties afskaal met die gedigte per digter. Om net een gedig dan van elkeen te kies, sou ook geensins verteenwoordigend wees van ʼn spesifieke digter se werk en styl nie. Ek het dus besluit op 10 gedigte in Engelse vertalings, waaruit André P. Brink dan later vier, vyf of meer gedigte volgens sy oordeel kan kies sodat daar minstens ʼn groepie gedigte per digter kan verskyn in ʼn versameling. Hierdie keuse het nie berus op ʼn waardeoordeel nie of die aantal bladsye wat ʼn digter dan kwansuis sou verdien nie. Uiteraard sou die lengte van die gedigte per digter ook die aantal bladsye bepaal!  ʼn Kort gedig is ook nie noodwendig minder belangrik of swakker as ʼn lang gedig nie.

Die ander riglyn was dat dit almal kontemporêre digters sal wees wat dan in ʼn bepaalde tydperk minstens 2 tot meer bundels die lig laat sien het as publiserende digter by ʼn gevestigde uitgewer. Ek het debute en selfpublikasies buite rekening gelaat. Die tydperk was dus 2005 tot 2011. Op die ou end het dit uitgewerk op 30 digters. Elkeen kon 10 gedigte van ʼn eie keuse lewer om vertaal te word.

Alwyn: 9 vertalers was by die vertaling van gedigte betrokke. Sal jy meer kan vertel oor die vertalers en hulle betrokkenheid by die projek?

Marlise: Ja, dit was vir my belangrik dat die vertaler en digter ten nouste moes saamwerk tydens die vertaalproses. Ek het van ons heel bekendste en vernuftigste vertalers in Engels genader. Vertalers kon kies watter digters hulle wil vertaal. As die digter nie tevrede was met die vertaler nie (wat in twee gevalle wel gebeur het) sou ek iemand anders voorstel. Sommige vertalers het natuurlik meer tyd tot hulle beskikking gehad en kon meer digters akkommodeer, terwyl ander net vir ʼn paar kans gesien het. Die digters het ook self besluit watter gedigte hulle wil voorlê vir die projek. Op dié manier is enige moontlike konflik oor keuses uitgesluit. Die digter moes absoluut tevrede gewees het met die vertalings en daarom het vertaler en digter nou saamgewerk. Daar was natuurlik ander digters wat hulle eie gedigte kon vertaal, of reeds oor vertalings beskik het. Andre P. Brink moes deur meer as 300 vertaalde tekste werk. Die gedigte wat oorgebly het, het natuurlik ook intussen ʼn plek gevind en is in ons vertaalkamers op Versindaba gepubliseer. Géén van die vertalings het dus heeltemal verlore gegaan nie.  Die idee hieragter is dat ʼn bepaalde leser wat vir die eerste keer via die bloemlesing van ʼn sekere digter kennis neem, nog verdere verse van die betrokke digter op Versindaba sal vind. Dit word ook so genoem in my voorwoord tot die bloemlesing.

Alwyn: Hoe gaan mens te werk om jou eie vertalings van ander digters te publiseer?

Marlise: Dis moelik om hierdie vraag te beantwoord. Die vertaler moet maar seker ’n uitgewer nader en verneem of hulle belangstel. Op Versindaba publiseer ons nog steeds vertaalde tekste wat op standaard is. Indien mens ’n bloemlesing wil saamstel, dan is dit goed om borgskappe daarvoor te kry sodat jy die uitgewer ook met die omvattende onkostes daarvan kan hulp wees. Dis verblydend dat Protea Boekhuis reeds heelwat vertalings in Afrikaans gepubliseer het, veral Nederlandse digters. Maar ek dink dis ook belangrik om die Afrikaanse letterkunde internasionaal meer bekend te stel.

Alwyn: Jy is self ook ’n digter en ’n vertaler. Sal jy ons asb. meer vertel oor die vertaalproses?

Marlise: Nee, ek is nie juis ’n vertaler nie! Ek vertaal soms ’n gedig uit die Engels in Afrikaans en het onlangs agt kinderboeke vir Jacana vertaal in Afrikaans.  Maar ek sal nooit my hand daaraan waag om vir ’n publikasie soos ’n bloemlesing te vertaal nie. Hier het jy kundigheid nodig, mense wat in die bedryf reeds gevestig en bekend is. Die paar kere dat ek self ’n Engelse teks aangepak het, het ek dit merendeels as ’n soort ‘omdigting’ gedoen, eksperimenteel. Sommige vertalers hou daarvan om so na as moontlik by die oorspronklike teks te bly. Ek het weer verkies om ook my eie verbeelding in te span sodat die gedig ’n eie lewe aanneem en nie moet klink soos ’n tipiese vertaling nie. Ook nie altyd maklik nie! Ek het lank gelede so groepie van Yehuda Amichai se gedigte vertaal en op Versindaba geplaas.

Alwyn: Wat is die waarde van die vertaling van kontemporêre Afrikaanse poësie in die Suid-Afrikaanse en die internasionale konteks onderskeidelik?

Marlise: Op sy beste is alle vertalings van Afrikaanse gedigte se doel om bekendstelling aan Afrikaanse digters te gee, aan ʼn leserspubliek wat nie vantevore van hulle kennis kon neem nie. Ter plaatse, en internasionaal. Natuurlik sal ʼn bloemlesing soos In a burning sea nie werklik die geheel van enige digter se oeuvre kan reflekteer nie. Maar dis al ʼn begin. So iets kan lei tot optredes van die digter of selfs Individuele vertalings van ʼn hele bundel. Ek kan weer verwys na bogenoemde toe ek soveel Hongaarse digters ontdek het. Slegs deur vertalings van hulle tekste. Vertalings van digters wêreldwyd se waarde is onteenseglik verrykend vir enige poësieliefhebber of navorser.

Alwyn: Is daar ’n saak te maak vir die vertaling van ander Suid-Afrikaanse tale behalwe Afrikaans na Engels?

Marlise: Ja, natuurlik. Hoe meer tale in ons land betrek word hoe beter. ’n Taal is kultuurgebonde, en gedigte reflekteer juis unieke ervarings en idees van digters uit hul onderskeie situasie. Ek hoop van harte dat meer samestellers van bloemlesings na vore kan kom en digters uit alle tale kan betrek.

Carina van der Walt. Literaire Salon in’t Wevershuisje 2013 – 2015

Die Literaire Salon in’t Wevershuisje het drie jaar gelede ontstaan. Dit is Carina van der Walt se persoonlike inisiatief uit Tilburg. Verlede jaar is dit vir die eerste keer finansieel ondersteun deur haar alma mater –  die Noordwes Universiteit in Potchefstroom. Die literêre salon word één maal per jaar georganiseer wanneer ’n Afrikaanse digter in die Lae Lande of in die omgewing kuier. Op basis van die betrokke digter se besoek word minimaal één bekende digter uit Nederland en één bekende digter uit België vir die salon uitgenooi; aansluitend daarby ook ’n Tilburgse stadsdigter. In 2013 was Heilna du Plooy die eerste besoekende digter uit Suid-Afrika. Daarna het Charl-Pierre Naudé in 2014 gevolg en Bernard Odendaal en Desmond Painter in 2015.

Tilburg se ligging vyf kilometer van die Belgiese grens is uiters geskik vir so ’n digters uit drie lande-ontmoeting. Die doel van die salon is die uitruiling van kreatiewe energie vir die skryf én vertaal van poësie. Dit gebeur deur ontmoetings en gesprekke; voorlesings van eie werk en vertalings van mekaar se werk. Dit is gekonsentreerde middae en dien as teelaarde vir nuwe idees. Daarom is dit elke jaar geslote byeenkomste. Hierdie nuwe idees vind hulle weg in konkrete publikasies in Nederlandse en Suid-Afrikaanse literêre tydskrifte en op webwerwe.

Die Literaire Salon in’t Wevershuisje neem in die Lae Lande ’n ander posisie in vergeleke met die Week van die Afrikaanse Roman. Laasgenoemde word vanuit Amsterdam georganiseer met goeie bywoningsyfers. Dit is dus oop byeenkomste rondom ’n afgelewerde roman en uit ’n ander literêre genre as poësie. Dié week dra by tot die skrywer se bekendheid en verhoog verkoopsyfers. Die Week van die Afrikaanse roman staan in wese lynreg teenoor die Literaire Salon in’t Wevershuisje: produk versus kreatiewe impuls.

Wat was die literêre produksie van die afgelope drie jaar se digtersalonne? Kan daar ’n punt agter hierdie momentopname geplaas word? Neem die muse nie haar eie tyd wanneer die digter iets wil skryf nie? Hoe word die duur van ’n kreatiewe impuls bepaal? Met hierdie vrae in gedagte sal die leser waarskynlik besef dat ’n ideale middag by die Literaire Salon in’t Wevershuisje kreatiwiteit met intense krag aktiveer.

Eén van die uitvloeisels van die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2013 was die vertalersduo Heilna du Plooy – Emma Crebolder. Vertalings van Crebolder se werk is gedurende 2014 in twee verskillende uitgawes van die Wes-Vlaamse kuns- en literêre tydskrif ambrozijn gepubliseer. Een vertaling van Du Plooy se werk is weer gepubliseer op die webwerf Hier volg ’n fragment van Du Plooy se vertaling van een van Crebolder se gedigte uit Maastricht, middeleeuse stad langs die Maasrivier. Die vertaling van “Schorrevaar” was problematies.

Ons vruchtbaarst verleden lag
in geschriften en bij rivieren, op
keien of stenen aan Schelde of Waal.
De stroming sleepte ons mee.
We moesten de verhalen vinden.
Schorrevaar is achtergebleven. Ze
speelt met uitgeklapte vleugels voor

(Emma Crebolder uit Vergeten, 2010)

Ons vrugbaarste verlede is op papier
en langs riviere vasgelê, op die keie
of klippe langs die Schelde of die Waal.
Die stroming het ons meegevoer.
Ons moes na die verhale soek.
Waterraaf het agtergebly. Sy flap
haar vlerke soos ’n boek wyd oop.

(Vertaling Heilna du Plooy)


Heilna du Plooy, Emma Crebolder (Maastricht) en Geno Spoormans (saam met Carina van der Walt vertaler van ‘n dosyn Cloete-gedigte, gepubliseer in twee uitgawes van die Poëziekrant Gent) buig saam oor die woordeboeke vir ‘n vertaling.

Uit Crebolder se vertaling van Reis (Heilna du Plooy uit Die donker is nooit leeg nie, 1997) word dit duidelik watter aanpassings ’n vertaler maak om begrip by die lesers tegemoet te kom. In die aanhaling uit strofes 3 en 4 hieronder is die Suiderkruis nie sigbaar aan die noordelike sterehemel nie, maar ter kompensasie dig Crebolder Orion daarby. Die ritmiese herhaling van “vaak-vaak” is eintlik onvertaalbaar. Met die subtiele weglating van tyd in “vóór wat ons sien verdwyn” in onderstaande slotreël ontrafel Crebolder ’n semantiese knoop vir die Nederlandse leser.

Pa wijst waar de Drie Koningen staat,
Orion, en ook het Zuiderkruis.
Wij kijken steeds maar naar de lucht
verbaasd dat ook de maan kan ondergaan.

Als het lichter wordt,
de zon kogel kleurig rond verschijnt
dan moeten wij om ons heen kijken
en vertellen wat wij zien verdwijnen.

(Vertaling Emma Crebolder)

Heilna du Plooy (Literaire Salon in’t Wevershuisje 2013)

Tydens dieselfde salon in 2013 het die digter Willy Martin uit Leuven (België) vir die eerste keer sy hand aan ’n vertaling gewaag. Vir Martin geld die voorwaarde “goed”. Du Plooy se Lemoene I het hom inspireer. Martin is eerstens ’n uiters aandagtige luisteraar en daarna (na aanleiding van navorsing oor hoe en wat ánder van vertaling dink) ’n eiesinnige vertaler.  Hy verduidelik:

“Het moet gaan om een ‘goed’ gedicht. Een dergelijk gedicht heb ik ooit gedefinieerd als ‘een gedicht met haken en ogen’. Net als een wag-’n-bietjie haakt een goed gedicht zich aan je vast, laat het je niet meer los én, het geeft je nieuwe ogen: laat je de dingen opnieuw zien, op-nieuw. Hoe ik vertaal heeft alles daarmee te maken.

De uitspraak van Gerrit Komrij indachtig ‘Een onbetrouwbare vertaling die zelf weer een gedicht is, valt verre te verkiezen boven het meest exacte product van de schriftgeleerde.’, vertaal ik Lemoene I niet door ‘sinaasappels’ of ‘De sinaasappelboom’, maar door ‘De appelboom’. In de socio-culturele context van de Lage Landen kunnen ‘sinaasappels’ nooit hetzelfde beeld oproepen, nooit dezelfde connotatie hebben dan degene die ze in Zuid-Afrika hebben. Aldus wordt de eerste strofe vertaald als:

Lemoene I

Sy pluk lemoene in die tuin.
Hoeveel lemoene, vra die vrou,
kan ek in my hande hou?

(Heilna du Plooy uit Die stilte opgeskort, 2014)

De appelboom

Zij plukt een appel van de boom.
Hoeveel ven deze vruchten, vraagt de vrouw,
kan ik in mijn handen houden?

(Vertaling Willy Martin)

Willy Martin en Heilna du Plooy (Literaire Salon in’t Wevershuisje 2013)

Hoewel Du Plooy ernstig teëgestribbel het toe Martin lemoene as appels vertaal het, skryf sy op die 29ste Oktober 2014 ’n blog op die webwerf met die titel ONTMOETING. Daarin beskryf sy haar en haar twee lemoenvroue (’n gedig en ’n skildery) se ontmoeting met ’n “bloedsuster of oervriendin” (’n beeld) in St Paul de Vence. Ondanks hierdie beeld met haar arms vol appels is die herkenbaarheid met “haar twee lemoenvroue” so groot dat Du Plooy na aanleiding hiervan ’n brief skryf aan die kunstenares Sylvie Ramu. Daarmee maak sy haar aanvanklike beswaar teenoor Martin se vertaling eintlik ongedaan.

Na aanleiding van die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2014 gebeur iets uitsonderlik. Charl-Pierre Naudé se gedig Tuisresep word spontaan deur drie verskillende digters in Nederlands vertaal. Volgens die hoofredakteur van die poësietydskrif Awater waarin hierdie Afrikaanse gedig saam met al drie die Nederlandse vertaling gepubliseer is, het so iets net nog met één ander digter gebeur – die Spaanstalige Argentynse Luis Borges. By die salon het die digters K. Michel, Emma Crebolder en Willy se vertalings onwetend van mekaar ontstaan. Vergelyk die vertalings van die slotstrofe:

Só het dit gekom na Ma se kombuis,

waar sy die seile soos servette
sou opvou voor sy voorsit;
en ons vinnig ’n gebed aframmel om God te dank
vir nog ’n dag se veilig aankom
aan eie tafel.

(Charl-Pierre Naudé uit Al die lieflike dade, 2014)

en zo is beland in moeders keuken

waar zij de zeilen als servetten
zal opvouwen voordat zij uitserveert
en wij fel een gebed afraffelen om God te danken
voor alweer een veilige thuiskomst op deze dag
aan de eigen tafel.

(Vertaling K. Michel)

Zo is het in moeders keuken beland,

waar zij de zeilen als servetten
zou opvouwen voordat zij aan het hoofd zit;
wij snel een gebed afraffelen om God te danken
voor weer een dag waarop we veilig arriveren
aan eigen tafel.

(Vertaling Emma Crebolder)

Zo kwam de bobotie in de keuken van haar huis,

waar zij de zeilen als servetten
opvouwde voor zij de schotel bracht;
en wij snel een gebed afrafelden om de Here te bedanken
voor nog een dag waarop wij veilig aangekomen waren
aan haar tafel, thuis.

(Vertaling Willy Martin)

Charl-Pierre Naudé (Literaire Salon in’t Wevershuisje 2014)


Ander vertalings wat uit die 2014-salon gespruit het, is Martin se Nederlandse vertaling van Hans du Plessis se Griekwa-Afrikaanse gedig mooierder assie son. Dit het pas in ambrozijn verskyn. Charl-Pierre Naudé se Afrikaanse vertalings van In de koepelzaal, Vandaag ben ik, Het bezit van de aandacht en Voorop van K. Michel het pas in STILET verskyn.

wevershuisje-15-028Martin Beversluis (stadsdigter Tilburg), Desmond Painter, Bernard Odendaal, Carina van der Walt, Annelie David (Amsterdam), Bert Bevers (Antwerpen) en Jef van Kempen (poësiewebwerf saam in die tuin van die wewershuisie.

Tydens die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2015 is ’n Afrikaanse digter se werk vertaal wat nog nie ’n bundel gepubliseer het nie. Martin Berversluis se hertaling van Desmond Painter se gedig Doodloopstraat uit Nuwe Stemme 5 (2013) sal in die Augustusuitgawe 2016 van ambrozijn verskyn. Beversluis is die huidige stadsdigter van Tilburg. In dieselfde uitgawe sal ook Odendaal se Afrikaanse vertaling van ’n gedig van Beversluis verskyn. Hier volg die eerste helfte daarvan:

Wat in het klein niet werkt

De cellen in je lichaam begonnen
te groeien om het groeien te dokter
vond dat niet goed en had er een
naam voor hij noemde het kanker    

toen hij kaal werd van de kuren
schoor ik mijn kop jij geen haar
ik geen haar ik dacht dat ik solitair
kon zijn je zo misschien kon redden

(Martin Beversluis uit Meandertaler, 2015)

Wat onwerkbaar in die kleine is

Toe begin die selle in jou liggaam
groei omwille die groei die dokter
hou niks daarvan nie en vind ’n naam
daarvoor die woord was kanker 

toe jou kop kaal raak van die kure
laat skeer ek myne poenskop
ek poenskop ek dag as ek solidêr
is kry ons jou deurgesien so                                                                               

(Vertaling Bernard Odendaal)

wevershuisje-15-032Bernard Odendaal, Annelie David, Jef van Kempen en Martin Beversluis aan die vertaaltafel in die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2015.

Odendaal se twee Afrikaanse vertalings van die Duits Joodse Annelie David (sy debuteer in 2013 met Machandel, ’n bundel Nederlandse gedigte) is iets wat dopgehou behoort te word. Die betrokke Afrikaanse literêre tydskrif wil hierdie publikasie nog nie bevestig nie.

Tydens die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2015 is die deelnemende digters vir die eerste keer uitgenooi om ’n nuwe gedig oor ’n dans van die danslegende Pina Bausch te skryf. ’n Deel van die middag se byeenkoms is daaraan afgestaan om na ’n dansfragment uit die dokumentêre film “dance, dance, otherwise we are lost” van Wim Wenders te kyk. Die temas vir 2015 was “Dans & Dood”. Bert Bevers uit Antwerpen het tot dusver hierdie uitnodiging aanvaar.

Wuppertaler vademecum
                                             Pina Bausch indachtig

Met me mee, ga maar met me mee. Bekijk
me als een boei uit een andere wereld, en
laat boetekleed en as voor wat ze zijn. Je

moet theater van verlossing nastreven, en
dagen van genade. Tot de orde: doe nu om
de beurt bewegend sneeuw naar moeders

op bergtochten smaken, naar koppig zwijgen
van voorstudies. Dans zonder schaamte, want
doelloos zweven in deze stad is hoogverraad.

Hopelik gaan die Literaire Salon in’t Wevershuisje elke jaar van krag tot krag. Soms ontvang ’n literêre tydskryf onverwags ’n aanbod vars gedigte of vertalings. Ander kere neem dit ’n bietjie langer om die geskikte publikasieruimte te kry, maar daar kom altyd iets uit hierdie salonne voort. Die Literaire Salon in’t Wevershuisje is meerdere kere in die verlede vergelyk met Poetry International in Rotterdam. Die verskil is dat hierdie salon intiemer is met digters uit net drie lande wat mekaar se taal min of meer verstaan.

Carina van der Walt is digter en kunsresensent.