Carina van der Walt. Literaire Salon in’t Wevershuisje 2013 – 2015

Die Literaire Salon in’t Wevershuisje het drie jaar gelede ontstaan. Dit is Carina van der Walt se persoonlike inisiatief uit Tilburg. Verlede jaar is dit vir die eerste keer finansieel ondersteun deur haar alma mater –  die Noordwes Universiteit in Potchefstroom. Die literêre salon word één maal per jaar georganiseer wanneer ’n Afrikaanse digter in die Lae Lande of in die omgewing kuier. Op basis van die betrokke digter se besoek word minimaal één bekende digter uit Nederland en één bekende digter uit België vir die salon uitgenooi; aansluitend daarby ook ’n Tilburgse stadsdigter. In 2013 was Heilna du Plooy die eerste besoekende digter uit Suid-Afrika. Daarna het Charl-Pierre Naudé in 2014 gevolg en Bernard Odendaal en Desmond Painter in 2015.

Tilburg se ligging vyf kilometer van die Belgiese grens is uiters geskik vir so ’n digters uit drie lande-ontmoeting. Die doel van die salon is die uitruiling van kreatiewe energie vir die skryf én vertaal van poësie. Dit gebeur deur ontmoetings en gesprekke; voorlesings van eie werk en vertalings van mekaar se werk. Dit is gekonsentreerde middae en dien as teelaarde vir nuwe idees. Daarom is dit elke jaar geslote byeenkomste. Hierdie nuwe idees vind hulle weg in konkrete publikasies in Nederlandse en Suid-Afrikaanse literêre tydskrifte en op webwerwe.

Die Literaire Salon in’t Wevershuisje neem in die Lae Lande ’n ander posisie in vergeleke met die Week van die Afrikaanse Roman. Laasgenoemde word vanuit Amsterdam georganiseer met goeie bywoningsyfers. Dit is dus oop byeenkomste rondom ’n afgelewerde roman en uit ’n ander literêre genre as poësie. Dié week dra by tot die skrywer se bekendheid en verhoog verkoopsyfers. Die Week van die Afrikaanse roman staan in wese lynreg teenoor die Literaire Salon in’t Wevershuisje: produk versus kreatiewe impuls.

Wat was die literêre produksie van die afgelope drie jaar se digtersalonne? Kan daar ’n punt agter hierdie momentopname geplaas word? Neem die muse nie haar eie tyd wanneer die digter iets wil skryf nie? Hoe word die duur van ’n kreatiewe impuls bepaal? Met hierdie vrae in gedagte sal die leser waarskynlik besef dat ’n ideale middag by die Literaire Salon in’t Wevershuisje kreatiwiteit met intense krag aktiveer.

Eén van die uitvloeisels van die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2013 was die vertalersduo Heilna du Plooy – Emma Crebolder. Vertalings van Crebolder se werk is gedurende 2014 in twee verskillende uitgawes van die Wes-Vlaamse kuns- en literêre tydskrif ambrozijn gepubliseer. Een vertaling van Du Plooy se werk is weer gepubliseer op die webwerf www.fleursdumal.nl. Hier volg ’n fragment van Du Plooy se vertaling van een van Crebolder se gedigte uit Maastricht, middeleeuse stad langs die Maasrivier. Die vertaling van “Schorrevaar” was problematies.

Ons vruchtbaarst verleden lag
in geschriften en bij rivieren, op
keien of stenen aan Schelde of Waal.
De stroming sleepte ons mee.
We moesten de verhalen vinden.
Schorrevaar is achtergebleven. Ze
speelt met uitgeklapte vleugels voor
boek.

(Emma Crebolder uit Vergeten, 2010)

Ons vrugbaarste verlede is op papier
en langs riviere vasgelê, op die keie
of klippe langs die Schelde of die Waal.
Die stroming het ons meegevoer.
Ons moes na die verhale soek.
Waterraaf het agtergebly. Sy flap
haar vlerke soos ’n boek wyd oop.

(Vertaling Heilna du Plooy)

literaire-salon-int-wevershuisje-30-jun-9

Heilna du Plooy, Emma Crebolder (Maastricht) en Geno Spoormans (saam met Carina van der Walt vertaler van ‘n dosyn Cloete-gedigte, gepubliseer in twee uitgawes van die Poëziekrant Gent) buig saam oor die woordeboeke vir ‘n vertaling.

Uit Crebolder se vertaling van Reis (Heilna du Plooy uit Die donker is nooit leeg nie, 1997) word dit duidelik watter aanpassings ’n vertaler maak om begrip by die lesers tegemoet te kom. In die aanhaling uit strofes 3 en 4 hieronder is die Suiderkruis nie sigbaar aan die noordelike sterehemel nie, maar ter kompensasie dig Crebolder Orion daarby. Die ritmiese herhaling van “vaak-vaak” is eintlik onvertaalbaar. Met die subtiele weglating van tyd in “vóór wat ons sien verdwyn” in onderstaande slotreël ontrafel Crebolder ’n semantiese knoop vir die Nederlandse leser.

Pa wijst waar de Drie Koningen staat,
Orion, en ook het Zuiderkruis.
Wij kijken steeds maar naar de lucht
verbaasd dat ook de maan kan ondergaan.

Als het lichter wordt,
de zon kogel kleurig rond verschijnt
dan moeten wij om ons heen kijken
en vertellen wat wij zien verdwijnen.

(Vertaling Emma Crebolder)

heilna-du-plooy
Heilna du Plooy (Literaire Salon in’t Wevershuisje 2013)

Tydens dieselfde salon in 2013 het die digter Willy Martin uit Leuven (België) vir die eerste keer sy hand aan ’n vertaling gewaag. Vir Martin geld die voorwaarde “goed”. Du Plooy se Lemoene I het hom inspireer. Martin is eerstens ’n uiters aandagtige luisteraar en daarna (na aanleiding van navorsing oor hoe en wat ánder van vertaling dink) ’n eiesinnige vertaler.  Hy verduidelik:

“Het moet gaan om een ‘goed’ gedicht. Een dergelijk gedicht heb ik ooit gedefinieerd als ‘een gedicht met haken en ogen’. Net als een wag-’n-bietjie haakt een goed gedicht zich aan je vast, laat het je niet meer los én, het geeft je nieuwe ogen: laat je de dingen opnieuw zien, op-nieuw. Hoe ik vertaal heeft alles daarmee te maken.

De uitspraak van Gerrit Komrij indachtig ‘Een onbetrouwbare vertaling die zelf weer een gedicht is, valt verre te verkiezen boven het meest exacte product van de schriftgeleerde.’, vertaal ik Lemoene I niet door ‘sinaasappels’ of ‘De sinaasappelboom’, maar door ‘De appelboom’. In de socio-culturele context van de Lage Landen kunnen ‘sinaasappels’ nooit hetzelfde beeld oproepen, nooit dezelfde connotatie hebben dan degene die ze in Zuid-Afrika hebben. Aldus wordt de eerste strofe vertaald als:

Lemoene I

Sy pluk lemoene in die tuin.
Hoeveel lemoene, vra die vrou,
kan ek in my hande hou?

(Heilna du Plooy uit Die stilte opgeskort, 2014)

De appelboom

Zij plukt een appel van de boom.
Hoeveel ven deze vruchten, vraagt de vrouw,
kan ik in mijn handen houden?

(Vertaling Willy Martin)

willy-martin-en-heilna-du-plooy_literaire-salon-int-wevershuisje-2013
Willy Martin en Heilna du Plooy (Literaire Salon in’t Wevershuisje 2013)

Hoewel Du Plooy ernstig teëgestribbel het toe Martin lemoene as appels vertaal het, skryf sy op die 29ste Oktober 2014 ’n blog op die webwerf www.versindaba.co.za met die titel ONTMOETING. Daarin beskryf sy haar en haar twee lemoenvroue (’n gedig en ’n skildery) se ontmoeting met ’n “bloedsuster of oervriendin” (’n beeld) in St Paul de Vence. Ondanks hierdie beeld met haar arms vol appels is die herkenbaarheid met “haar twee lemoenvroue” so groot dat Du Plooy na aanleiding hiervan ’n brief skryf aan die kunstenares Sylvie Ramu. Daarmee maak sy haar aanvanklike beswaar teenoor Martin se vertaling eintlik ongedaan.

Na aanleiding van die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2014 gebeur iets uitsonderlik. Charl-Pierre Naudé se gedig Tuisresep word spontaan deur drie verskillende digters in Nederlands vertaal. Volgens die hoofredakteur van die poësietydskrif Awater waarin hierdie Afrikaanse gedig saam met al drie die Nederlandse vertaling gepubliseer is, het so iets net nog met één ander digter gebeur – die Spaanstalige Argentynse Luis Borges. By die salon het die digters K. Michel, Emma Crebolder en Willy se vertalings onwetend van mekaar ontstaan. Vergelyk die vertalings van die slotstrofe:

Só het dit gekom na Ma se kombuis,

waar sy die seile soos servette
sou opvou voor sy voorsit;
en ons vinnig ’n gebed aframmel om God te dank
vir nog ’n dag se veilig aankom
aan eie tafel.

(Charl-Pierre Naudé uit Al die lieflike dade, 2014)

en zo is beland in moeders keuken

waar zij de zeilen als servetten
zal opvouwen voordat zij uitserveert
en wij fel een gebed afraffelen om God te danken
voor alweer een veilige thuiskomst op deze dag
aan de eigen tafel.

(Vertaling K. Michel)

Zo is het in moeders keuken beland,

waar zij de zeilen als servetten
zou opvouwen voordat zij aan het hoofd zit;
wij snel een gebed afraffelen om God te danken
voor weer een dag waarop we veilig arriveren
aan eigen tafel.

(Vertaling Emma Crebolder)

Zo kwam de bobotie in de keuken van haar huis,

waar zij de zeilen als servetten
opvouwde voor zij de schotel bracht;
en wij snel een gebed afrafelden om de Here te bedanken
voor nog een dag waarop wij veilig aangekomen waren
aan haar tafel, thuis.

(Vertaling Willy Martin)

charl-pierre-naudeliteraire-salon-int-wevershuisje-042
Charl-Pierre Naudé (Literaire Salon in’t Wevershuisje 2014)

 

Ander vertalings wat uit die 2014-salon gespruit het, is Martin se Nederlandse vertaling van Hans du Plessis se Griekwa-Afrikaanse gedig mooierder assie son. Dit het pas in ambrozijn verskyn. Charl-Pierre Naudé se Afrikaanse vertalings van In de koepelzaal, Vandaag ben ik, Het bezit van de aandacht en Voorop van K. Michel het pas in STILET verskyn.

wevershuisje-15-028Martin Beversluis (stadsdigter Tilburg), Desmond Painter, Bernard Odendaal, Carina van der Walt, Annelie David (Amsterdam), Bert Bevers (Antwerpen) en Jef van Kempen (poësiewebwerf fleursdumal.nl) saam in die tuin van die wewershuisie.

Tydens die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2015 is ’n Afrikaanse digter se werk vertaal wat nog nie ’n bundel gepubliseer het nie. Martin Berversluis se hertaling van Desmond Painter se gedig Doodloopstraat uit Nuwe Stemme 5 (2013) sal in die Augustusuitgawe 2016 van ambrozijn verskyn. Beversluis is die huidige stadsdigter van Tilburg. In dieselfde uitgawe sal ook Odendaal se Afrikaanse vertaling van ’n gedig van Beversluis verskyn. Hier volg die eerste helfte daarvan:

Wat in het klein niet werkt

De cellen in je lichaam begonnen
te groeien om het groeien te dokter
vond dat niet goed en had er een
naam voor hij noemde het kanker    

toen hij kaal werd van de kuren
schoor ik mijn kop jij geen haar
ik geen haar ik dacht dat ik solitair
kon zijn je zo misschien kon redden

(Martin Beversluis uit Meandertaler, 2015)

Wat onwerkbaar in die kleine is

Toe begin die selle in jou liggaam
groei omwille die groei die dokter
hou niks daarvan nie en vind ’n naam
daarvoor die woord was kanker 

toe jou kop kaal raak van die kure
laat skeer ek myne poenskop
ek poenskop ek dag as ek solidêr
is kry ons jou deurgesien so                                                                               

(Vertaling Bernard Odendaal)

wevershuisje-15-032Bernard Odendaal, Annelie David, Jef van Kempen en Martin Beversluis aan die vertaaltafel in die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2015.

Odendaal se twee Afrikaanse vertalings van die Duits Joodse Annelie David (sy debuteer in 2013 met Machandel, ’n bundel Nederlandse gedigte) is iets wat dopgehou behoort te word. Die betrokke Afrikaanse literêre tydskrif wil hierdie publikasie nog nie bevestig nie.

Tydens die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2015 is die deelnemende digters vir die eerste keer uitgenooi om ’n nuwe gedig oor ’n dans van die danslegende Pina Bausch te skryf. ’n Deel van die middag se byeenkoms is daaraan afgestaan om na ’n dansfragment uit die dokumentêre film “dance, dance, otherwise we are lost” van Wim Wenders te kyk. Die temas vir 2015 was “Dans & Dood”. Bert Bevers uit Antwerpen het tot dusver hierdie uitnodiging aanvaar.

Wuppertaler vademecum
                                             Pina Bausch indachtig

Met me mee, ga maar met me mee. Bekijk
me als een boei uit een andere wereld, en
laat boetekleed en as voor wat ze zijn. Je

moet theater van verlossing nastreven, en
dagen van genade. Tot de orde: doe nu om
de beurt bewegend sneeuw naar moeders

op bergtochten smaken, naar koppig zwijgen
van voorstudies. Dans zonder schaamte, want
doelloos zweven in deze stad is hoogverraad.

Hopelik gaan die Literaire Salon in’t Wevershuisje elke jaar van krag tot krag. Soms ontvang ’n literêre tydskryf onverwags ’n aanbod vars gedigte of vertalings. Ander kere neem dit ’n bietjie langer om die geskikte publikasieruimte te kry, maar daar kom altyd iets uit hierdie salonne voort. Die Literaire Salon in’t Wevershuisje is meerdere kere in die verlede vergelyk met Poetry International in Rotterdam. Die verskil is dat hierdie salon intiemer is met digters uit net drie lande wat mekaar se taal min of meer verstaan.

Carina van der Walt is digter en kunsresensent.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s